Bu gün Xalq artisti Əliağa Ağayevin anım günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Azərbaycan teatr və kino sənətinin tanınmış simalarından biri olan Əliağa Ağayev 1913-cü il martın 22-də Bakıda, İçərişəhərdə doğulub. Onun atası əslən Qazax rayonundan, anası isə Tiflisdən idi. Atası gələcək həyat yoldaşını qaçıraraq Tiflisə köçüb və ailə bir müddət orada yaşayıb. Lakin 1918-ci ildə Tiflisdə ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdiyi kütləvi qırğınlar zamanı ailə xilas olmaq üçün yenidən Bakıya qayıtmağa məcbur qalıb.

Əliağa Ağayevin uşaqlıq illəri ağır itkilərlə müşayiət olunub. O, hələ iki yaşında ikən anasını itirib. Tiflisdən Bakıya köçmələrinə baxmayaraq, ailə eyni etnik və siyasi qarşıdurmaların Bakıdakı dalğasından qaça bilməyib. 1918-ci ilin mart hadisələri zamanı, Əliağanın cəmi beş yaşı olanda atası ermənilər tərəfindən qətlə yetirilib. Hər iki valideynini erkən yaşda itirən Əliağa və iki qardaşı kimsəsiz qalaraq ağır ehtiyac içində böyüyüblər. Repressiya illərində sovet rejiminin siyasəti Ağayevlər ailəsindən yan keçməyib və aktyorun qardaşı Mirzəağa 1937-ci ildə siyasi repressiyanın qurbanı olub.

Ağır maddi vəziyyət gənc Əliağanı erkən yaşlarından işləməyə və ailənin yükünü çəkməyə məcbur edib. O, 1930-cu ildə yeddinci sinfi bitirdikdən dərhal sonra, peşə öyrənmək məqsədilə Paris Kommunası adına gəmi təmiri zavodunun nəzdindəki sənət məktəbinə daxil olub. İki il burada təhsil alaraq çilingər peşəsinə yiyələndikdən sonra, 1932-ci ildən həmin zavodda gəmi çilingəri kimi fəaliyyətə başlayıb.

Onun incəsənətə gəlişi elə bu zavoddakı fəaliyyəti dövrünə təsadüf edir. Bəm və şirin səs tembrinə malik olan Əliağa zavodda işləyərkən tez-tez mahnılar zümzümə edir, ətrafdakıların diqqətini cəlb edirdi. Sənətə olan marağı onu Su nəqliyyatı işçilərinin klubundakı dram dərnəyinə yönləndirib. O, dərnəkdəki ilk imtahanından Mirzə Fətəli Axundzadənin komediyasında Hacı Qara obrazını oynamaqla keçib. Qısa vaxt ərzində nümayiş etdirdiyi istedad peşəkar teatr xadimlərinin diqqətindən yayınmayıb. Görkəmli aktyor Mirzəağa Əliyev onun çıxışını izlədikdən sonra gənc istedadın peşəkar səhnəyə gətirilməsinə təşəbbüs göstərib və nəticədə Ə.Ağayev 1936-cı ildə Gənc Tamaşaçılar Teatrının kollektivinə qəbul edilib. Peşəkar səhnədəki ilk orijinal rolu Jül Vernin əsəri əsasında səhnələşdirilmiş "Kapitan Qrantın uşaqları" dramında Jak obrazı olub.

***

Əliağa Ağayev Gənc Tamaşaçılar Teatrında 1936-cı ildən 1961-ci ilə qədər aramsız olaraq çalışıb. O bu teatrda həm peşəkar səviyyədə yetişib, həm də gələcək həyat yoldaşı ilə tanış olub. Səhnədə tərəf müqabili olduğu gənc aktrisa Cəvahir İsgəndərova ilə aralarında yaranan münasibət teatrın rəhbəri Ağadadaş Qurbanovun da diqqətini çəkib. Qurbanov gənc aktyoru yanına çağıraraq Cəvahirə öz qızı kimi münasibət bəslədiyini deyib və onun niyyətinin ciddi olub-olmadığını soruşub. Müsbət cavab aldıqdan sonra cütlük ailə həyatı qurub.

Aktyorun sənət karyerasındakı mühüm mərhələlərdən biri Azərbaycan SSR-in rəhbəri Mircəfər Bağırovla dolayısı yolla yaranan əlaqə ilə bağlıdır. Bağırov Əliağanın ifasında "Hacı Qara" tamaşasına baxdıqdan sonra onu rəsmi qəbuluna çağırtdırıb. Qardaşı repressiya olunduğu üçün aktyor bu çağırışı böyük təşvişlə, hətta həbs olunmaq qorxusu ilə qarşılayıb. Lakin Bağırov qəbul zamanı onun ifasına heyran qaldığını bildirib və fəxri adının olub-olmadığını öyrənib. Bu görüşdən sonra, 17 iyun 1943-cü ildə Ə.Ağayevə Azərbaycan SSR Əməkdar artisti, 27 fevral 1954-cü ildə isə Xalq artisti fəxri adları verilib. O, Gənc Tamaşaçılar Teatrında Xalq artisti adını alan ilk və o dövr üçün yeganə aktyor idi. Lakin sənətçi SSRİ Xalq artisti adından imtina edib. Bunun səbəbi həmin titulu almaq üçün Kommunist Partiyasına üzv olmağın şərt kimi qoyulması idi və aktyor heç bir siyasi təşkilata qoşulmaq istəmirdi. 9 iyun 1959-cu ildə isə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif edilib.

1961-ci ildə dövlət xadimi və dramaturq Şıxəli Qurbanovun təkidi ilə Əliağa Ağayev M.Əzizbəyov adına Akademik Milli Dram Teatrına (Azdrama) keçib. O bu səhnədə 22 il fəaliyyət göstərib. Milli Dram Teatrındakı ilk orijinal rolu Şıxəli Qurbanovun "Əcəb işə düşdük" komediyasında Abış Surxayeviç obrazı olub. Onun bu teatrda yaratdığı obrazlar arasında Vilyam Şekspirin "Hamlet"ində birinci qəbirqazan, Cəlil Məmmədquluzadənin "Dəlilər yığıncağı"nda Hacı Əbdüləzim, Sabit Rəhmanın "Toy"unda Kərəmov, Cəfər Cabbarlının "Sevil"ində Babakişi və digər mürəkkəb xarakterlər yer alıb. Rejissor Tofiq Kazımovun mizanlarında o, dərin psixoloji detallarla komik ifa tərzini məharətlə birləşdirməyi bacarırdı.

***

Əliağa Ağayevin kino fəaliyyəti xüsusilə 1956-cı ildə lentə alınan "O olmasın, bu olsun" filmindəki Məşədi İbad obrazı ilə zirvəyə çatıb. İlkin plana əsasən, filmin rejissoru Hüseyn Seyidzadə bu rola Mirzəağa Əliyevi çəkməyi nəzərdə tutsa da, çəkilişlər ərəfəsində aktyorun vəfat etməsi rolun Əliağa Ağayevə həvalə olunmasına səbəb olub. Aktyor obrazın inandırıcı və təbii alınması üçün qara, gur saçlarını tamamilə dibindən qırxdırıb. Qrim ustasının hazırladığı süni saqqal onu qane etmədiyindən, o, günlərlə saqqalın detalları üzərində şəxsən işləyib. Bu peşəkarlığın nəticəsi olaraq yaranan obraz aktyora beynəlxalq səviyyədə məşhurluq gətirib. İraqa qastrol səfəri zamanı bazarda yerli əhalinin onu "Məşədi İbad" kimi tanıması və ətrafına toplaşaraq ona kürk bağışlaması bu şöhrətin bariz nümunəsidir.

O, eyni zamanda "Sehrli xalat" filmində Xan, "Görüş" filmində Şıxəli, "Qanun naminə" filmində anbardar Məmmədxan və "Bizim Cəbiş müəllim" filmində Əbülfəz kimi fərqli xarakterlər yaradıb. "Əhməd haradadır?" komediyasındakı kassir rolu ilə bağlı texniki detallar aktyorun ustalığını bir daha sübut edir. Həmin filmdə kassir pəncərəsi əslində tamamilə kartondan yığılmış qeyri-real dekorasiya idi və aktyorun kadrda yediyi yemək sadəcə qoyun içalatının qızartmasından ibarət idi. Ə.Ağayev bu rol üçün də öz təşəbbüsü ilə başını qırxdırıb və bığ saxlayıb. Aktyor səs imkanlarından da ustalıqla istifadə edirdi; 1965-ci ildə çəkilən "Arşın mal alan" filmində kadr arxasında Soltan bəy (Ağadadaş Qurbanov) obrazını məhz o səsləndirib. Televiziya tamaşalarında isə "Evləri köndələn yar"da dayı və "Molla Cəbi"də baş rol ifaları Azərbaycan televiziyasının qızıl fondunda qorunur.

***

Cəvahir İsgəndərova ilə evlilikdən aktyorun iki oğlu və bir qızı dünyaya gəlib. Peşənin nə qədər çətin və məsuliyyətli olduğunu bildiyi üçün Ə.Ağayev övladlarının incəsənət sahəsinə yönəlməsinə qarşı idi. Bununla belə, oğlu Vaqif Ağayev atasından xəbərsiz Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə sənəd verərək qəbul olub. Atasına Politexnik İnstitutuna hazırlaşdığını deyən Vaqif həqiqəti yalnız ali təhsil diplomunu aldıqdan sonra etiraf edib. O, gələcəkdə Musiqili Komediya Teatrının səhnəsində böyük rəğbət qazanan "Hicran" tamaşasına quruluş verən istedadlı rejissor kimi tanınıb.

Gündəlik həyatda Əliağa Ağayev qonaqpərvərliyi və səxavəti ilə fərqlənirdi. Teatrın bufetində və ya şəxsi məclislərdə həmkarları daim onun ətrafına toplaşardı. O, hər həftə evində qonaqlıq təşkil edər, dostları üçün öz əlləri ilə xaş bişirər və həyat yoldaşı Cəvahir xanımın əziyyət çəkməməsi üçün qonaqlara şəxsən özü qulluq edərdi. Maddi imkanı yaxşı olduğundan pul xərcləməkdən çəkinməz, dostlarına, xüsusən də Taryel Qasımov, Lütfi Məmmədbəyov kimi gənc həmkarlarına maddi və mənəvi dəstək olardı.

Aktyor eyni zamanda güclü hafizəsi və mütaliəsi ilə seçilirdi. O, rolun mətnini bir dəfə oxumaqla əzbərləyir, səhnədə mətni unutmurdu. Dini bilikləri kifayət qədər dərin idi; Quranı yaxşı bildiyinə görə bəzən iştirak etdiyi yas məclislərində mollaların ayələri səhv oxuduğunu dərhal hiss edib onların xətalarını düzəldirdi. Ömrünün son illərində arıqlamaq məqsədilə tez-tez şəxsi avtomobilindən imtina edərək ictimai nəqliyyatdan istifadə edirdi. Sağlamlığına diqqət etsə də, sənətə olan bağlılığı bəzən risklərə səbəb olurdu. Sonuncu dəfə rol aldığı "Evlənmək istəyirəm" (1983) filminin çəkilişləri zamanı yüksək qızdırma ilə çəkiliş meydançasına çıxıb, həkim nəzarətində iynə vurduraraq işini davam etdirib və yalnız bundan sonra təcili tibbi yardım ilə xəstəxanaya yollanıb.

1983-cü il noyabrın 13-də, 70 illik yubileyi ərəfəsində o, Bakıda köhnə "İnturist" mehmanxanasında yaxın dostları ilə bir məclisdə iştirak edirdi. Məclisdə lətifə danışan aktyor öz danışdığı zarafata dostları ilə birlikdə ürəkdən gülərkən qəfildən ürək damarı partlayıb və o, yerindəcə dünyasını dəyişib. Onun qəfil huşunu itirməsini dostları əvvəlcə növbəti zarafat kimi qəbul etsələr də, qısa müddət sonra reallıq bəlli olub.

Dövlət tərəfindən yüksək fəxri adlara və ordenlərə layiq görülməsinə baxmayaraq, sovet dövrünün rəsmi qadağalarına əsasən yalnız Kommunist Partiyasının üzvləri Fəxri Xiyabanda dəfn oluna bilərdi. Siyasi proseslərə qoşulmayan və partiya üzvü olmayan Əliağa Ağayev bu səbəbdən Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib. Siyasi iyerarxiyadan uzaq qalması onun rəsmi dəfn proseduruna təsir etsə də, xalq tərəfindən sevilən və yaradıcılığı araşdırılan bir sənətkar kimi tarixə düşməsini mane ola bilməyib.

• Elçilik - Şahmarın hekayəsi
• Möhsüm Xəlilov: Mən gedirəm, siz qalın cavansız - Feyruz Muradov
• Donald Trampın mətbuat katibi tənqid olundu - Kitabındakı orfoqrafik səhvlərə görə