Bu gün fransız yazıçı Andre Jidin anım günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.
Düz yetmiş beş il əvvəl, 1951-ci ilin məhz bu günündə dünyasını dəyişən bu böyük fransız yazıçısı sadəcə bir Nobel mükafatçısı deyil, eyni zamanda insan ruhunun ən qaranlıq künclərinə işıq salmağı bacaran bənzərsiz bir mütəfəkkir idi. Onun adı çəkiləndə çox vaxt ağla ilk növbədə "Dar qapı" və ya "Qəlp pul kəsənlər" romanları gəlsə də, müəllifin öz həyatı yazdığı istənilən əsərdən qat-qat mürəkkəb, sirli və kədərli məqamlarla doludur.
Andre Jidin həyatına dair ən az bilinən faktlardan biri onun gənclik illərindəki ictimai-siyasi fəaliyyətidir. Çoxları onu yalnız tənha və düşüncəli bir yazıçı kimi təsəvvür edir, lakin o, hələ iyirmi yeddi yaşında ikən La-Rok-Benyar kommunasının meri seçilərək bütün Fransanın ən gənc meri ünvanını qazanmışdı. Bu kiçik siyasi təcrübə, əslində, onun daxilindəki ədalət axtarışının ilk qığılcımları idi. İllər sonra bu ədalət hissi beynəlxalq miqyasda özünü göstərdi. 1925-1926-cı illərdə Ekvatorial Afrikaya – Konqoya etdiyi səyahət zamanı o, kommersiya şirkətlərinin yerli əhalini necə amansızlıqla istismar etdiyinin şahidi olmuşdu. (Bu təəssüratları əsasında qələmə aldığı qeydlər və rəsmi məruzələr Fransa parlamentində qızğın müzakirələrə səbəb olmuş, müstəmləkə idarəçiliyinin qəddarlığını açıq şəkildə ifşa etmişdi.)
Yazıçının gənclik illərindəki mənəvi inqilabında və qapalı protestant tərbiyəsindən qurtulmasında irland əsilli məşhur yazıçı Oskar Uayldın müstəsna rolu olmuşdur. Onların Parisdə başlayan və daha sonra Şimali Afrikada davam edən tarixi görüşləri Jidin öz daxili təbiətini qəbul etməsində katalizator rolu oynamışdır. Uayldın cəmiyyət normaları ilə ziddiyyət təşkil edən sərbəstliyi və estetik baxışları gənc Jidə güclü təsir etmiş, onu ənənəvi əxlaq anlayışlarını yenidən nəzərdən keçirməyə sövq etmişdi. Məhz bu oyanışdan sonra o, insan təbiətinin daha geniş spektri haqqında bəhs edən səs-küylü əsərlər qələmə almağa başlamışdır.
Onun ədəbi mühitdəki ən böyük paradokslardan biri isə tarixə düşən nəhəng bir səhvə imza atmasıdır. Məşhur nəşriyyatda rəhbər vəzifədə olduğu dövrdə Jid, Marsel Prustun "Svanın tərəfinə" əsərinin əlyazmasını rədd etmişdi. O, əvvəlcə Prustu kübar salonlarında vaxt keçirən dərinliksiz bir snob kimi qiymətləndirmişdi. Lakin sonradan bu qərarının nə qədər yanlış olduğunu anlamış və Prusta yazdığı tarixi məktubda bunu "həyatımın ən böyük səhvi və ən dərin peşmanlığı" adlandıraraq səmimi şəkildə üzr istəmişdi.
İntellektual dürüstlük demişkən, onun SSRİ-yə səfəri və nümayiş etdirdiyi qətiyyətli mövqe də diqqətəlayiqdir. 1930-cu illərdə sosialist ideallarına rəğbət bəsləyən Jid böyük ümidlərlə Sovet İttifaqına yollanır. Lakin orada gördüyü mənzərə – düşüncə azadlığının tamamilə boğulması və insanların qorxu içində yaşaması – onu dərindən sarsıdır. Qayıtdıqdan sonra heyrətamiz bir cəsarət tələb edən "SSRİ-dən qayıdış" əsərini yazır. O, rejimin acı gerçəkliklərini ifşa etdiyinə görə vaxtilə onu alqışlayan solçu qüvvələr tərəfindən xain elan edilsə də, həqiqəti hər cür siyasi rəğbətdən üstün tutmağı bacarır. (Məhz bu əsərdən sonra Avropa ziyalılarının bir qismi sovet rejiminin əsl simasını görməyə başlamışdı.)
Yazıçının şəxsi həyatı isə bəlkə də onun qələmə aldığı ən böyük faciə idi. O, uşaqlıq sevgisi və xalası qızı Madlen Rondo (Madeleine Rondeaux) ilə ailə həyatı qurmuşdu. Bu evlilik tamamilə platonik olsa da, son dərəcə dərin mənəvi bağlar üzərində qurulmuşdu. Lakin həyatın ən sarsıdıcı anı Madlenin ərinin gizli meyllərindən xəbər tutduğu zaman baş verir. Dərin məyusluq yaşayan qadın həyatı boyu Jiddən aldığı və qoruduğu bütün məktubları bir-bir oda ataraq yandırır. Jid sonradan bu dəhşətli sarsıntını təsvir edərkən "mənim ən yaxşı hissəm o alovlarda kül oldu" deyəcəkdi. Bu itki onun ruhunda heç vaxt tam sağalmayan ağır bir yara açmışdı.
Andre Jidin həyat yoldaşı Madlenin böyük bir sarsıntı keçirərək məktubları yandırmasına səbəb olan "gizli meyllər" yazıçının homoseksuallığı idi. Bu mövzu onun həm şəxsi həyatının, həm də yaradıcılığının ən mürəkkəb və faciəvi tərəflərindən biri hesab olunur.
Ədəbi irsinə gəldikdə isə o, özünün yeganə həqiqi romanı hesab etdiyi "Qəlp pul kəsənlər" əsəri ilə dünya ədəbiyyatına xüsusi bir metod bəxş etmiş şəxsdir. Öz romanını yazmağa çalışan bir yazıçının hekayəsini mətnə daxil edərək o, reallıqla uydurma arasındakı sərhədləri darmadağın etmişdi. (Ədəbiyyatşünaslıqda bu inqilabi gedişə "mise en abyme", yəni əsər içində əsər texnikası deyilir.) Andre Jid 1947-ci ildə Nobel mükafatına layiq görüləndə artıq bütöv bir dövrün vicdanına çevrilmişdi. Yetmiş beş il öncə bu gün vəfat edərkən ardında əbədi bir fəlsəfə qoydu: bütün mütləq həqiqətləri şübhə altına almaq və ən əsası, özünə qarşı amansızcasına dürüst olmaq. (Çünki onun bütün həyatı və fəaliyyəti insanın öz daxili qaranlığı ilə kəsişdiyi o cəsarətli nöqtədən ibarətdir.)
