Bu gün alman şair Henrix Heynenin anım günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.
Alman ədəbiyyatının ən ziddiyyətli, eyni zamanda ən lirik simalarından biri olan Henrix Heyne, təkcə şeirləri ilə deyil, həm də qalmaqallı həyat tərzi, sərt siyasi satiraları və şəxsi faciələri ilə tarixə düşmüşdür.
1797-ci ilin dekabrında Düsseldorf şəhərində, yəhudi tacir ailəsində dünyaya gələn şairin əsl adı Harri idi. Lakin o, bütün həyatı boyu həm dini, həm də milli mənsubiyyəti ilə bağlı daxili və xarici mübarizələr aparmış, bu ikiliyi yaradıcılığının əsas xəttinə çevirmişdi. Heynenin həyatı elə ilk gənclik illərindən uğursuzluqlar və xəyal qırıqlıqları ilə başladı; varlı bankir əmisi Salomon Heyne onu maliyyəçi kimi yetişdirmək istəsə də, gənc Harrinin rəqəmlərə olan marağı sözlərə olan sevgisindən qat-qat aşağı idi.
Əmisinin “əgər o, nəsə öyrənsəydi, kitab yazmaq məcburiyyətində qalmazdı” ifadəsi, ailəsinin onun şairlik istedadına olan münasibətini açıq şəkildə göstərirdi. Üstəlik, əmisinin qızları – əvvəlcə Amaliya, sonra isə Tereza ilə yaşadığı cavabsız eşq macəraları şairin qəlbini qırsa da, dünya ədəbiyyatına “Mahnılar kitabı” ("Buch der Lieder") kimi şah əsərin bəxş edilməsinə səbəb oldu. Bu nakam sevgilər onun lirikasının mayasını təşkil etdi, lakin Heyne sadəcə romantik bir aşiq deyildi; o, dövrünün ən qorxulu polemistlərindən biri sayılırdı.
Heynenin həyatındakı ən böyük qalmaqallardan biri, 1825-ci ildə xristianlığı qəbul edərək adını Kristian Yohan Henrix olaraq dəyişdirməsi idi. O, bu addımı dini inancdan daha çox, Avropa mədəniyyətinə və dövlət qulluğuna giriş üçün bir “bilet” kimi qiymətləndirirdi. Lakin bu praqmatik gediş ona heç bir fayda vermədi; nə alman cəmiyyəti onu tam qəbul etdi, nə də yəhudi icması bu “satqınlığı” bağışladı. Heyne özü də sonralar bu qərarından peşman olduğunu gizlətməmiş, “mən xaç suyuna çəkildim, amma xristian olmadım” deyərək vəziyyəti izah etməyə çalışmışdı.
Almaniyadakı mühafizəkar mühit, senzura və antisemitizm onu boğurdu. Onun Avqust fon Platen ilə yaşadığı ədəbi münaqişə isə dövrün ən çirkin qələm savaşlarından biri hesab olunur.
Platen, Heynenin yəhudi mənşəyini hədəf alaraq onu alçaltmağa çalışdıqda, Heyne cavab olaraq Platenin homoseksuallığını açıq şəkildə ifşa edən və ələ salan misralar qələmə aldı. Bu hadisə Almaniyada böyük səs-küyə səbəb oldu və Heynenin ölkədəki mövqeyini daha da sarsıtdı.
1831-ci ildə o, Almaniyanı həmişəlik tərk edərək Parisə, “dünyanın paytaxtına” köçdü və ömrünün sonuna qədər orada siyasi mühacir kimi yaşadı.
Paris həyatı Heyne üçün həm yaradıcılıq zirvəsi, həm də şəxsi həyatın təzadları ilə dolu bir dövr oldu. O, burada Onore de Balzak, Jorj Sand, Rixard Vaqner və həmçinin uzaq qohumu olan Karl Marks ilə yaxın dostluq əlaqələri qurdu.
Maraqlıdır ki, Heyne Marksın kommunist ideyalarına rəğbət bəsləsə də, gələcəkdə proletarların onun şeir kitablarını bükücü kağız kimi istifadə edəcəyindən qorxduğunu zarafatla qeyd edirdi. Parisdə şairin həyatına daxil olan qadın isə onun intellektual çevrəsindən tamamilə uzaq, sadə bir mağaza satıcısı olan Matilda (əsl adı Kresens Ejeni Mira) idi.
Savadsız, şıltaq və ədəbiyyatdan tamamilə xəbərsiz olan bu qadınla evliliyi dostları tərəfindən heyrətlə qarşılanırdı. Heyne isə Matildanın onun şair olduğunu bilməməsini, onu sadəcə bir insan kimi sevməsini yüksək qiymətləndirirdi. Hətta bir dəfə Matilda ərinin dostlarına “Mənim ərim şeir yazır? Mən elə bilirdim o sadəcə bankir əmisinin pullarını xərcləyir” deyə sadəlövhcəsinə sual vermişdi. Heyne bu qadına o qədər bağlı idi ki, ölümündən əvvəl yazdığı vəsiyyətnamədə bütün var-dövlətini Matildaya o şərtlə miras qoymuşdu ki, qadın mütləq yenidən ərə getsin. Səbəbini isə özünəməxsus sarkazmla belə izah etmişdi: “Beləliklə, dünyada heç olmasa bir kişi mənim ölümümə görə təəssüflənəcək”.
Lakin Heynenin həyatının son illəri dəhşətli fiziki ağrılarla keçdi. 1848-ci ildə onurğa beyninin vərəmi (və ya inkişaf etmiş sifilis) nəticəsində iflic olan şair, düz səkkiz il yatağa məhkum oldu. Göz qapaqları iflic olduğu üçün görmək istədikdə bir əli ilə göz qapağını qaldırmalı olurdu. Bədəni quruyub kiçilmiş, demək olar ki, skeletə dönmüşdü. Lakin bu dözülməz fiziki əzablara rəğmən, onun zehni hər zamankındandan daha iti, yumoru isə daha kəsərli idi.
“Romansero” kimi ən dərin və fəlsəfi əsərlərini məhz bu “qəbir”də yazdı. Ağrıkəsicilər, xüsusilə opium onun gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilmişdi. Bu dövrdə ona Kamilla Selden adlı gənc bir pərəstişkarı baxırdı, Heyne onu “Milçək” ("muş") deyə çağırırdı. Onların arasındakı platonik və kədərli münasibət şairin son günlərinə işıq saçırdı.
Heynenin ölümü də həyatı kimi sarkazmla dolu idi. Ölüm yatağında ikən bir keşişin ona Tanrının mərhəmətini diləməsi təklifinə qarşı verdiyi cavab tarixə düşdü: “Tanrı məni bağışlayacaq, bu, onun peşəsidir" - demişdi.
1856-cı il fevralın 17-də Parisdə vəfat edən şair Monmartr qəbiristanlığında dəfn edildi. Onun Almaniya ilə münasibəti ölümündən sonra da qalmaqallı olmağa davam etdi. Nasist hakimiyyəti illərində Heynenin kitabları yandırıldı, adı dərsliklərdən çıxarıldı. Lakin onun məşhur “Loreley” şeiri xalq arasında o qədər populyar idi və o qədər sevilirdi ki, nasistlər bu şeiri dərsliklərdən çıxara bilmədilər; sadəcə müəllif yerinə “müəllifi naməlum” yazmaq məcburiyyətində qaldılar.
Bu fakt özü-özlüyündə Heynenin qələminin gücünü və onun alman dili üzərindəki silinməz izini sübut edirdi. O, həm alman romantizminin zirvəsi, həm də onun qatili idi; duyğuları ən incə şəkildə tərənnüm edən, lakin dərhal sonra həmin duyğuları amansızcasına lağa qoyan bir dahi.
Bu gün də Henrix Heyne, ziddiyyətləri, kəskin zəkası və ölməz misraları ilə dünya ədəbiyyatının ən maraqlı fiqurlarından biri olaraq qalmaqdadır.
