Bu gün şotlandiyalı yazıçı İen Benksin doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.


Şotlandiyanın Fayf bölgəsində dünyaya göz açan bu yazıçı, təkcə əsərlərinin bədii gücü ilə deyil, həm də həyat tərzi, kəskin siyasi baxışları və ölümə baş əyməyən yumoru ilə yaddaşlara həkk olunub. Onun yaradıcılığı iki fərqli dünyaya bölünmüşdü və bu ikiliyi adındakı kiçik bir "M" hərfi ayırırdı: "İen Benks" imzası ilə o, qaranlıq, psixoloji və çox vaxt qalmaqallı bədii nəsr əsərləri yazırdı, "İen M. Benks" imzası ilə isə oxucularını qalaktikalararası utopik gələcəyə aparan elmi-fantastika janrının kralına çevrilirdi.

Bu "M" hərfinin hekayəsi özü də maraqlıdır; əslində onun adı İen Menzies Benks olsa da, atası doğum haqqında şəhadətnaməni doldurarkən səhvən ikinci adını qeyd etməyi unutmuşdu, lakin yazıçı sonradan bu hərfi xüsusilə elmi-fantastik əsərlərində bir növ "kod" kimi bərpa etdi.

Benksin ədəbi dünyasına girişi əsl bomba effekti yaratmışdı. 1984-cü ildə nəşr olunan ilk romanı "Arı Fabriki" ("The Wasp Factory") ədəbi tənqidçiləri şoka saldı və dərhal böyük bir qalmaqalın mərkəzinə çevrildi. Romanın qəhrəmanı Frank Koldheym, şotland adasında yaşayan, cəmiyyətdən təcrid olunmuş və özünəməxsus qəribə ritualları olan bir yeniyetmə idi.

Frankın dünyası dəhşətli idi; o, "Qurban dirəkləri" düzəldir, arıların ölümünü izləyərək gələcəyi proqnozlaşdıran "Arı fabriki" adlı bir cihaz yaradır və ən dəhşətlisi, hələ yetkinlik yaşına çatmadan üç qohumunu (iki kiçik əmisi oğlunu və bir kiçik qardaşını) soyuqqanlılıqla, lakin inanılmaz dərəcədə ixtiraçı üsullarla öldürdüyünü etiraf edirdi.

Kitabın nəşrindən sonra tənqidçilər iki cəbhəyə bölündü.



"The Irish Times" qəzeti romanı "misilsiz bir əxlaqsızlıq əsəri" adlandıraraq onu kəskin şəkildə pislədi, bəzi tənqidçilər isə kitabın zibilliyə atılmalı olduğunu yazdılar. Lakin bu nifrət dalğası kitabın şöhrətini daha da artırdı və oxucular Benksin bu qaranlıq, qorxunc, lakin bir o qədər də cəlbedici dünyasına axın etdilər. Romanın sonunda üzə çıxan həqiqət – Frankın əslində kişi yox, atası tərəfindən kişi kimi böyüdülən və hormonlar verilən bir qadın olması – oxucular üçün əsl şok effekti yaratmışdı. Bu cəsarətli debüt Benksin adını dərhal "pis uşaq" kimi ədəbiyyat tarixinə yazdı.

Lakin Benks təkcə qaranlıq psixoloji trillerlərlə kifayətlənmədi. O, "Mədəniyyət" seriyası ilə elmi-fantastika janrında inqilab etdi. Onun yaratdığı bu gələcək dünyası, Amerika elmi-fantastikasının adətən təbliğ etdiyi militarist, sağçı və fərdiyyətçi baxışlara birbaşa zidd olan solçu, anarxist və utopik bir cəmiyyət idi. "Mədəniyyət" dünyasında pul yox idi, qanunlar yox idi, xəstəlik və ölüm aradan qaldırılmışdı. Cəmiyyəti "Zəkalar" ("Minds") adlanan, insanlardan qat-qat ağıllı və xeyirxah süni intellektlər idarə edirdi. İnsanlar istədikləri kimi yaşayır, cinsiyyətlərini istədikləri an dəyişə bilir və bədənlərindəki xüsusi vəzlər sayəsində narkotik maddələr ifraz edərək əhval-ruhiyyələrini idarə edə bilirdilər. Lakin bu utopiyanın da qaranlıq tərəfi var idi; "Xüsusi hallar" ("Special Circumstances") adlanan gizli bölmə, bu ideal cəmiyyətin davamlılığını təmin etmək üçün lazım gəldikdə çirkli işləri, casusluğu və müharibələri həyata keçirirdi. Benks bu seriya vasitəsilə imperializm, mühəndislik, süni intellekt etikası və insan təbiəti haqqında dərin fəlsəfi suallar qaldırırdı.

İen Benksin həyatı da ən az əsərləri qədər rəngarəng və üsyankar idi. O, açıq sözlü bir ateist (öz təbirincə desək, "yevangelist ateist") və qatı solçu idi. Onun siyasi etirazları bəzən şok edici formalarda özünü göstərirdi.

Ən məşhur qalmaqallı hərəkətlərindən biri, 2003-cü ildə Böyük Britaniyanın İraqı işğal etməsinə etiraz əlaməti olaraq pasportunu kəsib Baş nazir Toni Bleyerə göndərməsi idi. Benks müsahibələrində etiraf etmişdi ki, əvvəlcə etiraz olaraq "Land Rover" avtomobilini Şotlandiyadakı hərbi gəmiqayırma zavodunun (Rosyth Dockyard) darvazalarına çırpmağı planlaşdırıbmış.

Lakin əraziyə kəşfiyyat xarakterli bir səfər edərkən darvazada pulemyotla silahlanmış mühafizəçiləri görmüş və "bu, yəqin ki, pis fikirdir" deyərək fikrindən daşınmış, bunun əvəzinə pasportunu məhv etməyi seçmişdi. Bu hadisə onun necə impulsiv, lakin eyni zamanda prinsiplərinə sadiq bir insan olduğunu göstərirdi.

O, həmçinin İsrailin Fələstinə qarşı siyasətinə etiraz olaraq kitablarının İsraildə satılmasına və ivrit dilinə tərcümə olunmasına qadağa qoymuşdu, bu da ədəbi dünyada böyük səs-küyə səbəb olmuşdu.

Şəxsi həyatında Benks sürət həvəskarı, əsl "petrolhead" idi. Qarajında "Porsche"lər, "Jaguar"lar və güclü motosikletlər saxlayırdı. Lakin bir dəfə sevimli avtomobili ilə az qala ölümlə nəticələnəcək bir qəza keçirdikdən və qlobal istiləşmə mövzusunda daha çox məlumatlandıqdan sonra, o, bütün lüks avtomobil kolleksiyasını sataraq ətraf mühiti qorumaq adına hibrid bir avtomobilə keçdi. Bu kəskin dönüş də onun xarakterik xüsusiyyəti idi – o, inandığı həqiqətlər uğruna ən böyük zövqlərindən belə imtina etməyi bacarırdı.

Benksin həyatının son akkordları isə bəlkə də ən təsirli və onun qara yumoruna ən yaraşan hissədir.

2013-cü ilin aprelində ona sağalmaz öd kisəsi xərçəngi diaqnozu qoyuldu və həkimlər ona cəmi bir neçə ay ömrü qaldığını bildirdilər. Bu dəhşətli xəbəri ictimaiyyətə açıqlayarkən Benks özünəxas cəsarət və yumor nümayiş etdirdi.

O, veb-saytında vəziyyətini izah etdikdən sonra sevgilisi Adel Hartliyə etdiyi evlilik təklifini oxucuları ilə bölüşdü. Bu, bəlkə də dünyanın ən qeyri-adi və kədərli evlilik təklifi idi: "Mən Adeldən soruşdum ki, mənə dul qadınım olmaq şərəfini bəxş edərsənmi?". Onlar Benksin ölümündən cəmi bir neçə həftə əvvəl evləndilər.

Yazıçı, diaqnozdan cəmi iki ay sonra, 59 yaşında dünyasını dəyişdi, lakin son gününə qədər yazı yazmağa, zarafat etməyə və həyatı sevməyə davam etdi.

Onun son romanı "Karxana" ("The Quarry") elə ölüm yatağında olarkən yazıldı və kitabın mövzusu da xərçəngdən əziyyət çəkən bir adamın son günləri haqqında idi; bu, onun öz ölümü ilə bir növ dialoqu və oxucuları ilə son, səmimi vidalaşması idi.

İen M. Benks, həm "M" hərfi ilə, həm də onsuz, ədəbiyyat dünyasında silinməz, cəlbedici və üsyankar bir iz qoydu.

• “Silahdaşlar” sənədli filmi nümayiş olundu
• Atası "xalq düşməni" kimi güllələnən Xalq artisti - O, kimin təkidi ilə səhnəyə çıxmışdı?
• Daş sancısı - Fidan Vahidin hekayəsi