Bu gün tanınmış şotland yazıçı, dramaturq Ceyms Barrinin anım günüdür.

Kulis.az onun məşhur "Piter Pen" əsəri haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Ceyms Barrinin böyük qardaşı Devid, 14 yaşı tamam olmamışdan bir gün əvvəl buz üstündə sürüşərək bədbəxt hadisə nəticəsində vəfat edir. Anası Marqaret bu itkidən sonra heç vaxt özünə gələ bilmir. Ceyms anasını ovundurmaq üçün ölən qardaşının paltarlarını geyinir və onun kimi davranmağa çalışır. Devid ailənin yaddaşında "əbədi uşaq" olaraq qalır — Piter Pen ideyasının əsl kökü buradadır.

Ceyms Barrinin özünün boyu çox qısa idi. Bir çox bioqraflar hesab edir ki, uşaqlıqda yaşadığı ağır psixoloji travma onun fiziki inkişafına da təsir göstərmişdi (psixogen cırtdanlıq). O, sanki özü də tam böyüməmişdi.

"Piter Pen" əsərini yazmazdan əvvəl də Barri Londonda kifayət qədər tanınan və varlı bir dramaturq idi. Onun pyesləri böyük uğur qazanmışdı.

Barri, Piter Pen obrazını Londondakı Kensinqton Bağlarında gəzərkən tanış olduğu Llewelyn Davies ailəsinin beş oğlu ilə oynadığı oyunlardan ilhamlanaraq yaradıb.

"Piter Pen" adı iki fərqli mənbədən gəlir: "Piter" həmin ailənin uşaqlarından biri olan Piterin adıdır; "Pen" isə yunan mifologiyasındakı meşə və təbiət tanrısı, tütək çalan Pandan götürülüb.

Uşaqların valideynləri xərçəng xəstəliyindən vəfat etdikdən sonra, Barri beş qardaşın hamısını övladlığa götürür və onların təhsil, yaşayış xərclərini tamamilə öz üzərinə götürür.

Piter Pen ilk dəfə müstəqil əsər kimi deyil, Barrinin 1902-ci ildə böyüklər üçün yazdığı "Kiçik Ağ Quş" (The Little White Bird) romanının bir neçə fəslində peyda olub.

"Piter Pen" pyes kimi ilk dəfə 27 dekabr 1904-cü ildə Londonda səhnəyə qoyulub və dərhal sensasiyaya çevrilib.

Pyesin inanılmaz uğurundan sonra Barri, hekayəni genişləndirərək 1911-ci ildə "Piter və Vendi" ("Peter and Wendy") adlı məşhur romanını nəşr etdirdi.

İlkin versiyada Piter və digər uşaqlar uçmaq üçün heç bir sehrli toza ehtiyac duymurdular. Lakin pyesi izləyən bəzi uşaqlar evdə çarpayılardan tullanaraq zədə aldıqları üçün, Barri məsuliyyətdən qaçmaq və uşaqları qorumaq məqsədilə mətni dəyişdi: uçmaq üçün mütləq "Pəri tozu" lazım olduğu şərtini əlavə etdi.

O dövrün teatr texnologiyasına görə pərini canlı göstərmək çətin idi. Səhnədə Tinker Bell sadəcə güclü bir güzgü işığı ilə təmsil olunurdu və onun səsini zınqırov sədaları əvəz edirdi.

İlk qaralamalarda Kapitan Qarmaq obrazı yox idi. Səhnə arxasında işçilərə dekorasiyaları dəyişmək üçün vaxt qazandırmaq məqsədilə Barri tələsik "pislərin lideri" obrazını yazdı. Bu obraz o qədər bəyənildi ki, əsərin əsas simalarından birinə çevrildi.

Teatr ənənəsinə görə, Vendinin atası Cənab Darlinq ilə Kapitan Qarmaq obrazını həmişə eyni aktyor canlandırır. Bu, uşaq dünyasındakı "böyüklərin və avtoritetin" iki fərqli tərəfini simvolizə edir.

1929-cu ildə J.M. Barri "Piter Pen"in bütün müəllif hüquqlarını və gələcək qazanclarını Londondakı Great Ormond Street Uşaq Xəstəxanasına bağışladı. Bu günə qədər kitabdan, filmlərdən və pyeslərdən gələn milyonlarla dollar gəlir xəstə uşaqların müalicəsinə xərclənir.

Böyük Britaniya parlamenti dünyada ilk və tək olan bir qərar qəbul edib: xəstəxanaya dəstək olmaq üçün "Piter Pen"in müəllif hüquqlarının müddəti qanunla "əbədi" olaraq uzadılıb. Kitabın hüquqları heç vaxt bitmir.

1953-cü ildə "Walt Disney" studiyası əsərin cizgi filmini çəkdi. Piterin geyindiyi yaşıl rəngli ikonik geyim və papaq məhz Disneyin təxəyyülünün məhsuludur; Barrinin kitablarında onun geyimi payız yarpaqlarından təsvir olunurdu.

Kitabda Piter Pen "itkin düşən və uşaq arabasından yıxılan" uşaqları "Neverland" aparır. Bu, Viktoriya dövrü Londonundakı yüksək uşaq ölümü göstəricilərinə incə və kədərli bir işarə idi.

Psixologiyada böyüməkdən qorxan, yetkinlik məsuliyyətini üzərinə götürmək istəməyən kişiləri ifadə etmək üçün "Piter Pen sindromu" termini istifadə olunur (Həmçinin buna qarşı olaraq, münasibətdə həddindən artıq ana qayğısı göstərən qadınlar üçün "Vendi sindromu" var).

1912-ci ildə Barri, icazə almadan, bir gecənin içində Londondakı Kensinqton Bağlarında Piter Penin bürünc heykəlini ucaltdırır. O, uşaqların səhər durub bunu bir sehr kimi görməsini istəyirdi. Hökumət əvvəl qəzəblənsə də, heykəl toxunulmaz qaldı.

Orijinal mətndə Piter həmişə o qədər də məsum deyil. Uşaqlar böyüməyə başlayanda, Neverlandın "qaydalarını" qorumaq üçün Piter onlardan "azad olur" (bəzi tənqidçilər bunu onların öldürülməsi kimi yozur).

J.M. Barri dövrünün ən dahi beyinləri ilə dost idi. "Şerlok Holms"un müəllifi Artur Konan Doyl və "Treasure İsland"ın müəllifi Robert Luis Stivenson onun yaxın dostları olub.

Barrinin övladlığa götürdüyü uşaqların taleyi də kədərli olub. Onun ən çox sevdiyi uşaq olan Maykl, Oksfordda oxuyarkən dostu ilə birlikdə çayda boğularaq intihar edir. Yazıçı bu itkidən sonra heç vaxt özünə gələ bilmir.

Adı Piterə verilən uşaq böyüdükdən sonra ömrü boyu bu personajın kölgəsində yaşamaqdan şikayətlənirdi. O, Piter Peni "məni təqib edən canavar" adlandırırdı və 1960-cı ildə metronun altına atılaraq intihar etdi.

Barri əsərin sonunda yazır: "Bütün uşaqlar, birindən başqa, böyüyürlər." Bu cümlə həm uşaqlığın təmizliyinə bir himn, həm də həyatın qaçılmaz həqiqətlərinə qarşı yazılmış ən böyük üsyandır.

• "Sənət əsərlərindən təkbaşına zövq almaq təbiətimizə uyğun deyil..." - Nobel mükafatçısından sitatlar
• Hər kim yüz il yaşamasa... - Osman Sarivəlli
• Afaq Bəşirqızı əməliyyat olundu