Kulis.az Kamal Abdullanın "Bulud xatun və Beyrək" hekayəsi haqqında ədəbiyyat adamlarının fikirlərini təqdim edir.
"Bulud xatun və Beyrək" Azərbaycan neoepos nəsrinin ən dəyərli və intellektual nümunələrindən biri və mənə görə, Kamal Abdullanın ən yaxşı hekayəsidir.
Hekayə Azərbaycan ədəbiyyatında çox az-az müraciət edilən, lakin dünya ədəbiyyatının fundamental süjet motivlərindən biri sayılan Nostos janrında qələmə alınmışdır. Bu, antik ədəbiyyatın mühüm janrlarından biridir və Troya müharibəsindən qayıdan qəhrəmanların (Odissey, Aqamemnon, Menelay...) dənizlərdə və yad ölkələrdə yaşadıqları macəralardan bəhs edir.
Maraqlıdır ki, bu gün tibbdə və psixologiyada işlədilən "nostalgiya" (vətən həsrəti, keçmiş üçün darıxmaq) sözü iki yunan sözünün birləşməsindən yaranıb: Nostos (evə dönüş) və Algos (ağrı, əzab). Yəni nostalgiya evə dönə bilməməyin, vətəndən uzaq düşməyin yaratdığı mənəvi ağrıdır. Nostos janrında qəhrəmanı hərəkətə gətirən əsas motiv elə bu daxili ağrıdır.
Nostosların arasında günümüzə çatan ən mükəmməl nümunə Homerin "Odisseya"sıdır.
"Bulud xatın və Beyrək" hekayəsinin "Odisseya" motivləri ilə səsləşməsi bir növ janrın tələbidir.
Hekayənin qəhrəmanı Beyrəyin səmada rast gəldiyi Bulud xatun və onun bəyaz bulud sarayı Homerin "Odisseya" dastanındakı məşhur Kalipso arxetipinin Azərbaycan ədəbiyyatındakı mükəmməl modifikasiyasıdır. Beyrəyin böyük bir rifah içində belə saralıb-solması, qəlbinə çökən anlaşılmaz qüssə insanın öz köklərindən qopanda yaşadığı qaçılmaz tənhalığı simvolizə edir.
Mətnin kompozisiyasında paralel andlar qəhrəmanın taleyindəki tragizmi daha da dərinləşdirir. Beyrək həm Bayburd qızından, həm də Bulud xatundan icazə alıb vətəninə getmək üçün eyni sakral andı içir: oxla sancılmağa və qılıncla doğranmağa razı olur. Bu təkrar, qəhrəmanın Oğuz elinə və beşikgərtməsi Banuçiçəyə qovuşmaq, yəni öz "Nostos"unu tamamlamaq üçün gələcəyini və ruhunu fövqəltəbii güclərə girov qoymağa hazır olan böyük fədakarlığını göstərir. Bulud xatunun "Oğuzda sənin ölümün səni arar" xəbərdarlığına rəğmən, Beyrəyin yer üzünün ağırlığına və öz ölümünə doğru şüurlu şəkildə qaçması onun cəngavərlik ləyaqətinin təntənəsidir.
Ümumiyyətlə, əsəri dünya ədəbiyyatının ən qədim təməl daşlarından olan "Nostos", yəni müqəddəs evə dönüş mifi kontekstində dəyərləndirdikdə, mətndəki hər bir personajın və simvolun dərin sakral mənası üzə çıxır. Burada evə dönüş sadəcə coğrafi bir məkandan digərinə hərəkət etmək deyil, qəhrəmanın yad mühitlərdə itirdiyi kimliyini, yaddaşını və milli kodlarını yenidən qazanmaq üçün ruhunun verdiyi ağrılı bir mücadilədir.
Yeri gəlmişkən, modern ədəbiyyat bu mövzuya tez-tez müraciət edir.
Coysun "Uliss" romanı bir gün ərzində Dublində evini axtaran müasir insanın daxili nostosudur.
Tolkinin "Üzüklərin hökmdarı" silsiləsində Sem və Frodonun sınaqlardan keçib yenidən Şirə, öz evlərinə qayıtması klassik nostosdur.
Müasir filmlərdə, məsələn, Kristofer Nolanın "Interstellar» filmində qəhrəmanın kosmik qara dəliklərdən keçərək qızının yanına, evinə qayıtmaq mücadiləsi nostos janrının elmi-fantaziya formasıdır.
Kamal Abdullanın nostos formulasını bu hekayə vasitəsilə ədəbiyyata gətirməsi, ilk növbədə, "Dədə Qorqud" dastanının milli çərçivələrdən çıxarılaraq, bəşəri ədəbi kodlarla eyniləşdirilməsi missiyasına xidmət edir.
Orijinal dastanda bəzi məqamlar çox bəsit keçilir. Məsələn, Beyrək bəzirganları görənə qədər niyə 16 il Bayburd qalasında qaldı? Niyə qaçmağa cəhd etmədi? Banuçiçəyi niyə xatırlamadı? Mətn bura "sehrbazlıq – amneziya" və "Bulud xatunun səmavi əsarəti" xətlərini gətirməklə dastana mükəmməl bir motivasiya və məntiqi «bəraət» qazandırır. Beyrək qorxaq və ya laqeyd olduğu üçün yox, fövqəltəbii güclərin yaddaş manipulyasiyasına məruz qaldığı üçün Oğuza qayıda bilmir.
Klassik dastanda, bütün bənzər dastanlarda olduğu kimi, Beyrək monolit, bir növ şablon bir qəhrəmandır: ya vuruşur, ya sevir, ya ağlayır. Onun daxili dünyası, şüuraltı qorxuları, tərəddüdləri eposda yoxdur.
Hekayədə isə, Beyrək bulud sarayında hər şeyə sahib ikən xiffətdən saralıb-solur, içindəki "anlaşılmayan qüssə" ilə mübarizə aparır. Bu, artıq sadəcə qılınc oynadan alp deyil, daxili iztirabları olan fərd, modern insandır. Dastan burada öz qəhrəmanının psixoloji dərinləşməsini qazanır.
"Bulud xatun və Beyrək" bütün yönləri ilə gözəl və fərqıi bir əsərdir, o üzdən müəllifi təbrik edirəm".
Fəxri Uğurlu:
Kamal Abdullanın “Dədə Qorqud” yozumları bitib tükənmir. Kamal müəllim ana kitabımızın həm hafizi, həm də yorulmaz təfsirçisidir. Otuz ildir o bizi dastan qəhrəmanlarının pərdə arxasında qalmış macəralarıyla tanış eləyir. “Bulud xatun və Beyrək” hekayəsində də sevimli qəhrəmanımız Boz ayğırlı Beyrəyin yeni üzü, yeni cəhətləriylə rastlaşırıq.
Sən demə, gavur qızının cadusunun təsiriylə Beyrəyin yaddaşı itibmiş. Beyrək elini-obasını, əslini-kökünü, nişanlısını xatırlamırmış. Belə çıxır ki, gavur qızına aşina olan Beyrəyin əsirliyi bir növ elə könüllü əsirlikmiş, o məhz yaddaşını itirdiyinə görə keçmişinə can atmırmış. Bu minvalla on altı il keçib, on yeddinci ildə onun yaddaşını atasının göndərdiyi bəzirganların tanış ləfzi, Dədə Qorqud qopuzunun çalğısı – sənət dirildib. Sənətin başlıca missiyası da elə bəşər övladının hafizəsini qorumaqdır: “Oğuzda belə bir adət vardı: kimisə axtarırdınsa saz götürüb çala-çala, ondan da eyni şəkildə cavab ala-ala istəyinə çatırdın. Bu dəfə də əlləri hər yerdən üzülən bəzirganların Qorqud sazının səsinə Bayburd hasarından Beyrək səs vermiş, onlar beləcə tapışmış və Beyrək Oğuzda onsuz baş verənləri bəzirganlardan öyrənmişdi...”
Yurduna qayıdan yolda Beyrək öz atı qarışıq Bulud xatunun sehriylə metafizik aləmə düşür. Bu əbədi dünyada qəhrəmanımız buluddan işlənmiş təmiz ruh halına gəlir, Platonun ideyalar aləmində olduğu kimi hər şeyin əslini görür, həm kiçik ölümü (yuxu), həm də gerçək ölümü ondan ayrı düşür: “Bulud xatun Beyrəyi özünün ağ mərmərdən ucaldılmış sarayının qapısında qarşıladı. Beyrəyi ehtiyatla onun qarşısındakı ağ sandalyaya oturtdular. Bulud xatun Beyrəyə diqqətlə və sınayıcı baxışla nəzər yetirib heç nə demədən əlilə yaxından üzüb keçən bir parça buludu havadaca tutdu. O bulud parçası onun gözəl əlində ağ şərbətlə dolu bir piyaləyə çevrildi. Bulud xatun Beyrəyin başı üstünə əyilib bu piyaləni Beyrəyin dodaqlarına tutdu. Bir damla ağ şərbətdən ona içirdi. Beyrək anındaca gözlərini açdı. Küçücük ölüm şeytani qiyafəsiylə Beyrəyin canından istəməyə-istəməyə ayrıldı, Bulud xatuna bir nifrətli baxış atdı və ətrafdakı buludların arasıyla uzaqlaşıb əridi. Beyrək gözlərini açandan sonra sonsuz bir maraqla ətrafını seyr eləməyə başladı. Beyrək burada nə görürdüsə buluda oxşadırdı...”
Bulud xatun zamanın fövqündə qərar tutduğuna görə keçmişi də, gələcəyi də görür. O bilir ki, getdiyi yerdə Beyrəyi namərd əliylə qətlə yetirilmək gözləyir: “Bura artıq sənin yeni evindir, Beyrək. Sən ki mənim niyyət ağacımın altında oturdun, mən səni yardımsız qoya bilməzdim. Sən yardım istədin, mən də o yardımı sənə verəcəyəm. Mən qoymanam, sən getmək istədiyin yerə gedib namərd əlilə qətlə yetirilmiş olasan. Bax ətrafına. Burda nə varsa, gözünə nə görükürsə artıq sənindir. Sən isə mənimsən”.
Beyrək Bulud xatunun onun fikirlərini oxuya bildiyini anlayandan sonra daha heç nə düşünməməyə çalışır. Eləcə səmadakı bulud qəsrdən dünyanı seyrə dalır. Fəqət igid sərkərdə seyr adamı deyil, əməl adamıdır. Onu bu göylər aləmində rahat, arxayın oturmağa vadar eləyən səbəb yaddaşını yenə itirməsidir. Əcəba, əbədiyyət yaddaşsızlıq deməkdirmi? Hamı ümid eləyir ki, öləndən sonra doğmalarına qovuşacaq. Belə çıxır o dünyada heç kim heç kimi tanımayacaq?..
Bu minvalla daha nə qədər zaman keçir, bilmirik, çünki oranın zamanı yer üzündəki zamandan fərqli zamandır: “Beləcə zaman ötüb keçməyə başladı. Amma bulud içindəki və yer üzündəki zaman eyni zaman deyildilər. Yer üzündəki zaman ağır-ağır keçirdi, çünki üstündəki yük - insanlar, evlər, qəsrlər çox idilər. Bu, ağırlıq demək idi. Buludlar isə quş lələyi kimi yumşaq və çəkisiz... Onlardakı zamanın sürəti böyük idi. Bu zamanlar bir-birinə uyuşmur və bu uyuşmazlığa cavab olaraq buludlar tərəfindən aşağı uzun sürəli yağışlar, sellər axırdı. Onlar insanları, obaları yuyub aparmaq, yer üzünün sonundan o yandakı boşluğa atmaq dilərdilər. Onlar bu şəkildə yer üzünü əlavə yükdən xilas etmək istərdilər...”
Nəhayət, hər şeyi bilən Bulud xatun bir gün düşdüyü cadunun sirrini Beyrəyə açır: “Sənin yaddaşını səndən alıblar. Bunu Bayburd bəyinin sehrbaz qızı edibdir. Mən dəxi yaddaşını sənə qaytarmağı diləmədim. İndi isə mən bir qərara gəldim... Əgər mən sənin yaddaşını sənə qaytararamsa, gedib elində-obanda istədiklərinə qovuşarsansa, geri dönüb mənimlə burada əbədi olaraq yaşamağına söz verirsənmi? Bir şeyi də bilməni istərəm. Burada səni böyük bir azadlıq gözləyir. Üz bu səma dənizində haraya istərsən. Amma Oğuzda sənin ölümün səni arar. Orada qalsan bu ölümdən qaça bilməyəcəksən...”
Bəli, Beyrəyə yer həyatıyla göy həyatı, ölümlü həyatla əbədi həyat arasında seçim təklif olunur. Beyrək ölümlü həyatı seçir. Gavur qızına verdiyi yalan vədin birini də səma ilahəsinə verir. Səbəb-nəticə zəncirinə vurulmuş yer həyatını azad həyatdan üstün tutur. Boz ayğıra süvar olub ölümünə sarı çapır...
Adam bu macəranın gerisini də oxumaq istərdi. Ancaq ardı zatən bəllidir, Beyrəyin aqibəti dastanda aydın yazılıb. Yerüstü qayğılara qurşanandan sonra o, bulud səltənətinə bir də heç vaxt qayıda bilməyəcək...
“Bulud xatun və Beyrək” hekayəsi ilə bağlı iki məqamı qeyd etmək istəyirəm.
Beyrəyin Bulud xatunla konflikti baş tutmur. Beyrək bulud sarayında çox tez darıxır və qayıtmaq istəyir, halbuki o düşdüyü xəyali cənnətdə yaşamağa sevinməli, oranın dadını çıxarmalı, nəhayət bu sonsuz rahatlıqdan bezməli idi və yalnız bundan sonra Bulud xatunla arasında konflikt yaranmalı idi. Bulud xatun da onu asanlıqla buraxmamalı, aralarında müəyyən dramatik qarşıdurma baş verəndən sonra boşlamalı idi.
Hekayədə isə Beyrək sanki ilk gündən bu xəyali bulud cənnətindən bezir. Halbuki onun əvvəlcə bu dünyanın cazibəsinə qapılması, orada yaşaması, sonra isə həmin mükəmməlliyin içində boğulması-darıxmasın daha maraqlı ola bilərdi.
Hekayəni oxuyanda mənim yadıma Culian Barnsın “10/2 bölümdə dünya tarixi” romanı düşdü. Romanın sonuncu fəslində əsas personaj cənnətə düşür. Orada hər şey hüdudsuz və mükəmməldir. Məsələn, əgər ən yaxşı beysbolçu olmaq istəyirsənsə, bacarıqlarını inkişaf etdirib dünyanın ən yaxşı beysbolçusu ola bilərsən. Yəni insanın arzulaya biləcəyi hər şeyin ən yaxşısı, ən gözəli həmin cənnətdə mövcuddur.
Amma qəhrəman bir müddət sonra bu mükəmməllikdən bezir. Mələkdən soruşur ki, artıq cənnətdən də bezmişəm, yaşamaq istəmirəm. Ona deyirlər ki, cənnətdən sonra daha bir mərhələ var — sonsuz yoxluq. Kim istəyirsə, həmin sonsuz yoxluqda qərq olub gedə bilər.
Məncə, “Bulud xatun və Beyrək” hekayəsində də Bulud xatunun sarayı məhz belə bir cənnəti təmsil edir. Ona görə də Beyrəyin orada müəyyən bir inkişaf və daxili dəyişmə mərhələsindən keçməsi, əvvəlcə bulud aləminə bağlanması, daha sonra isə ondan bezməsi və çıxmaq istəməsi hekayənin dramaturgiyasını gücləndirə bilərdi.
İkinci məqam isə hekayənin sonundakı Dədə Qorqud və çobanlarla bağlıdır.
Hekayənin sonunda çobanlar Beyrəyə sadiqlik göstərir və onun yolunu daşlarla bağlayırlar. Çobanların bu addımı təqdirəlayiq və başadüşüləndir. Dədə Qorqud isə sanki antagonist obraz kimi təqdim olunur — elə bil düyünə getməsi səhv hərəkətdir.
Mənim qənaətimcə isə bir elin ağsaqqalı olan Dədə Qorqud məhz bu cür addım atmalı idi. Yəni təkcə Beyrəyin deyil, Beyrəyin göbəkgərdisini istəyən qarşı tərəfin də təmsil olunduğu elin böyüyüdür.
Bəlkə, heç Beyrək qayıtmazdı? Onda necə olardı? Bu məsələ var.
Belə bir vəziyyətdə Dədə Qorqudun düyünə getməsi onun antagonist olmasını yox, əksinə, öz elinin təəssübünü çəkən ağsaqqal kimi davrandığını göstərir.
Ona görə də mən Dədə Qorqudu burada antagonist personaj kimi yox, daha çox haqqına, düzünə uyğun hərəkət edən, öz məsuliyyətini yerinə yetirən bir obraz kimi görürəm".
"Kamal Abdullanın əksər hekayələrini, ən çox da, "Dədə Qorqud" ərkində və ədasında yazdığı mətnləri həzzlə oxuyuram. Bu mətnlərdə beynimizdə az qala əbədi daşlara - abidəyə dönmüş "Dədə Qorqud" obrazlarının "tərpəndiyini", hərəkətə gəldiyini, əl-ələ verib yallı getdiyini, köhnə tanışlar kimi bizə baxıb mənalı-mənalı gülümsədiyini, hətta göz vurduğunu görürəm. "Bulud xatun və Beyrək" hekayəsini əvvəl təbiətin qoynunda əl telefonundan oxumaq istədim, gördüm yox, bu mətni, Eko demiş, "çimərlikdə oxumaq olmaz". Özündə fövqəltəbiilik yükü, rəngbərəng dünyagörüşləri, təsəvvürləri dasıyan dən-dən düzülmış sözləri məhz dən-dən - bir sözü belə qaçırmadan - oxumaq lazımdı. Belədə, təhkiyə səni öz Sehrli xalatına bürüyüb, bazirganların xatirat oyadan saz sehrinə salıb, Bayburd qalasına aparacaq. Doğma, əziz Beyrəyin Bayburd zindanından, kafir qızının cadu dolu "işığından" necə xilas olmağına, - belə məlum olur ki, bizim aydan arı, sudan duru Beyrəyimiz məhbub Bayburd qızıyla heç də dinc oturmayıb, - on altı illik həsrətdən sonra qardaşı qədər sevdiyi Boz ayğırına qovuşmasına, əzab və sirr dolu Oğuz yolunu fəhmlə tapmalarına - müqəddəs Qayıdışa şahidlik edə biləcəksən.
Bu hekayədə, orkestrdəki kimi, çoxsəslilik var, - qədimlərdən gələn kal uğultu, ruh yaddaşı ilə "Dədə Qorqud"dan qopan doğma qopuz səsi, Bulud sarayının - yuxular dünyasının nəm çəkmiş səssizliyi...
Qınayan olmasa, deyərdim, bu hekayədə Qarabağın azad olunmasını da gördüm - qara-qara atların üstündə qışqıra-bağıra torpaqlarımızdan "uçan" düşmən qoşununu, kəsilmiş başı öz əlinə verilmiş naxələf qoşun (qonşu) başçısını.
Bir də, göylərə baş vuran buludlu sarayı, bəli, - Şuşanı..."
Cihangir Kızılözen:
Kamal Abdullanın "Bulud xatun və Beyrək hekayəsi" “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Bamsı Beyrək boyundan ilhamlanan bədii əsərdir; lakin klassik epik nəqldən fərqli olaraq, hadisələr psixoloji və təsəvvürlü şəkildə ətraflı təsvir olunur. Hekayə Beyrəyin Bayburt qalasından qaçması səhnəsi ilə başlayır: "Bayburt hakiminin sevimli qızı ona böyük həsrətlə baxdı". Hadisələrin inkişafını danışarkən müəllif orijinal mətndə olmayan emosional reaksiyaları da əlavə edib. Bu baxımdan, müəllifin mətn boyunca personifikasiya (canlandırma) və təsvir kimi ədəbi texnikalardan geniş istifadə etdiyi aydın görünür. Belə nümunələrdən biri Beyrək ilə Bayburt bəyinin qızının son söhbətində baş verir: "Qızın kədərli, parlaq baxışı yumşaq meh kimi Beyrəyin üzünə toxundu".
Müəllif Bamsı Beyrək boyundan bütün dialoqları deyil, yalnız öz qurduğu hekayəyə uyğun gələn parçaları seçib: "Qız dedi: "Məni aparmağa gələcəksənmi?" Beyrək cavab verdi: "Oxun ucuna taxılım, öz qılıncımla kəsiləm, əgər gəlib səni qanuni həyat yoldaşım etməsəm".
Kamal Abdulla "Bamsı Beyrək boyu"nda olmayan əhəmiyyətli hadisələri əlavə etməklə hekayənin ilkin strukturundan kənara çıxır. Belə əlavələrdən biri Bayburt qalasının ağasının qızının sehr və cadugərliklə əlaqələndirilməsidir: "Beyrək əvvəllər Bayburtdan olan qızın müəyyən sehrli qabiliyyətlərə malik olduğuna şübhə etmişdi. İndi o, atını yolun ortasında sürərkən şübhələrinin doğru olduğuna əmin oldu və öz-özünə dedi: "Əlbəttə, iş elə budur." Əgər belə olmasaydı, bəs niyə on yeddi ildir bir dəfə də olsun vətənimi, tayfamı, atamı, anamı və hər şeydən əvvəl sevdiyim və ürəyimi verdiyim uşaqlıq nişanlım Banu Çiçəyi xatırlamamışam?! Niyə dostlarımı və ya düşmənlərimi xatırlamadım?!" Elə bu məqamda müəllif müdafiə etdiyi qaranlıq məntiqi işə salır və Dədə Qorqudun sazını keçmişlə əlaqə qurmaqda əsas amil kimi vurğulayır. Kamal Abdulla Beyrəyin zehni əsarətdən azad olunmasında və şüurunun oyanmasında Dədə Qorqudun sazına əsas rol verir: "Əgər tacirlər qalaya bitişik divarların altında Dədə Qorqudun sazını çalmayıb, onun melodiyalarını oxumayaydılar, bu buludlu şüur, bu ayrılıq nə qədər davam edərdi?!"
Saz vasitəsilə müəllif təkcə Bamsı Beyrəyi sehrdən azad etmir, həm də "qeyri-səlis məntiq" çərçivəsində türk cəmiyyətinə gizli mesaj ötürür. Bu gizli mesaj odur ki, Dədə Qorqudun sazı və sözləri öz dəyərlərindən uzaqlaşmış və yad lullabiyalarla (nəğmələrlə) dincəlmiş türk cəmiyyətlərinin oyanışında xilasedici rol oynaya bilər.
İntertekstual yanaşma ilə müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı digər boyları da Bamsı Beyrəyin oyanış prosesinə daxil edir. Beyrək tacirlərdən onun yox olduğu müddətdə Oğuzda baş verənləri öyrənir: əziz atası Bay Bura bəy Beyrəyə görə darıxdığı üçün gözləri görməz olmuşdu; sevgilisi Banu Çiçək Yalancıoğlu Yaltacukla evləndirilməli idi; Yalancıoğlu isə onun ölüm xəbəri ilə Oğuza gəlmişdi. Bunu eşidən Beyrəyin başı fırlandı. Elə bu anda Beyrək birdən-birə baş verən hər şeyi xatırladı. O, həyatını xilas etmək və uşaqlıq sevgilisi Banu Çiçəklə yenidən bir araya gəlmək üçün Bayburt qalasından qaçmaq yollarını axtardı. "Qeyri-səlis məntiq" nəzəriyyəsinə əsasən, heç bir insan və ya hadisə yüz faiz yaxşı və ya pis ola bilməz; müəllif hekayənin bu məqamında xilaskar rolunu Bayburt cadı-hakiminin qızına həvalə edir: "Çıxış yolu Beyrəyin heç vaxt gözləmədiyi istiqamətdən gəldi: Bayburt qalasının hakiminin qızından — ki, o, ona aşiq idi və onu əsir saxlayırdı..."
Kamal Abdulla hekayəsinə orijinal Bamsı Beyrək boyunda olmayan bir xəbərin Beyrəkə çatdırılmasını da əlavə edir: Basatın Təpəgözlə ölüm-dirim mübarizəsi, Salur Qazanın əsirlikdən qurtarılması, Dəli Domrulun Əzraillə qarşılaşması, Dirəsə xanın saflığından yararlanan qırx xəyanətkar yoldaşının ona yaşatdığı bəlalar və Buğac xanın qəhrəmanlıqları — tacirlər sazla müşayiət edərək ona bu xəbərləri oxuyurdular. “Kitabi-Dədə Qorqud”da tacirlər Beyrəyi Oğuzda baş verən bütün hadisələrdən xəbərdar etmirdilər; onlar yalnız onun ailəsinin vəziyyətini çatdırırdılar — atasının kor olduğunu, anasının və bacılarının ağlayıb yas tutduğunu, eləcə də Yalancıoğlu Yaltacuk tərəfindən gətirilən Beyrəyin ölüm xəbəri ilə Banu Çiçəyin toy xəbərini. Burada müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarından süjetləri birləşdirərək hekayəsinə yeni bir axın gətirib. Bu məqamda K. Abdulla “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı bütün dastanları Beyrəyin şüurunu oyatmaq üçün bir araya toplayıb. Üstəlik, deyə bilərik ki, hekayənin gizli mesajında o vurğulayır ki, bütövlükdə götürülən "türk tarixi" türk xalqlarının köklərinə qayıdışında və əsrlərdir yatdıqları dərin yuxudan oyanışında bütöv və fəal rol oynaya bilər.
Əsas hissə: Bulud xatun və Bamsı Beyrək görüşü
Orijinal mətndə görünməsə də, Kamal Abdullanın hekayənin onurğasını təşkil edən hissəsi Bulud xatun ilə Bamsı Beyrəyin görüşüdür: "Beyrəyin gözləri bağlandı; o, dərin yuxuya getməyə başladı. Sanki Beyrək dərin, qaranlıq bir quyuya yuvarlanırdı. Nəhəng ağacın budaqları və onların üzərində şırıldayan yarpaqları ona layla oxuyurdu."
Beyrək bundan sonra özünü buludlardan ibarət xəyalpərəst bir aləmdə tapır. Bu fantastik məkan Bulud xatunun nağıl krallığıdır: "Beyrək yuxuya getməyi bitirməmişdi ki, mavi səmadan ağ buludlar böyük bir kütlə şəklində enərək ağacın dibinə sürüşdü və Beyrəyin başını örtdü. Bulud kütləsinin dərinliklərində gözəl bir saray peyda oldu. Bu saraydan Beyrəyin uzandığı yerə qədər parlaq, təmiz ağ mərmər pilləkən uzanmışdı. Saray, pilləkən və içərisindəki qullar hamısı buluddan ibarət idi. Hər yanda ağ çiçəklər açılmış, qızıl şamdanlarda şamlar yanırdı. Onlar da buluddan düzəlmişdi. Sirli bir işıq ətrafı bürümüşdü. Şamlar elə bir həvəslə yanırdı ki, hər bir zülmət guşəni sanki səhər açılmış kimi işıqlandırır və sarayın qapısından Beyrəyin uzandığı yerə gedən pilləkəndən qəribə geyimli qulluqçular və xidmətçilər böyük ehtiramla enməyə başladılar. Onlar yuxuda olan Beyrəyin yanına ehtiyatla yaxınlaşdılar və onu əllərinin üstünə qaldırdılar. Sonra Beyrəyi başlarının üstündə yüksəldərək eyni pilləkənlə bulud formasiyasına doğru qalxmağa başladılar. Beyrək dərin yuxuda olduğundan bunların heç birini hiss etmirdi. Göyə toxunan bu sarayın və onu əhatə edən buludlar aləminin sahibi Bulud xatun adlı son dərəcə gözəl bir mələk idi. Saray, qullar və sarayı əhatə edən qəribə və möcüzəvi məxluqlar hamısı ona məxsus idi".
Yuxuda Bulud xatunun buluddan çıxarıb Beyrəyə uzatdığı qədəhin hədiyyəsi və onun düşüncələrini oxuma bacarığı hekayənin sürreal atmosferini daha da dərinləşdirir: "Bulud xatun diqqətli, araşdırıcı baxışla Beyrəyi süzürdü; bir kəlmə belə demədən havada yaxınlıqda üzən bulud parçası tutdu. O bulud parçası onun gözəl əlində ağ şərbətlə dolu bir piyaləyə çevrildi. Bulud xatun Beyrəyin başının üzərinə əyilib piyaləni onun dodaqlarına dayadı. Beyrək səssiz qaldı. O, başa düşdü ki, hamıdan gözəl olan Bulud xatun onun düşüncələrini oxuya bilir".
Hekayənin bu mərhələsi qeyri-səlis məntiqin zirvəsini təşkil edir: "Hər şey parlaq və aydın idi, saf ağ bulud. Aşağıda və yuxarıda uçan bulud formaları — bəzən aslana, bəzən ceyrana, bəzən dəvəyə, bəzən ata çevrilərək — bütün mənzərəni örtmüşdü."
Müəllif bildirir ki, Beyrək bir müddət Bulud xatunla yaşayıb. Hekayənin bu hissəsi Kamal Abdullanın qeyri-səlis məntiq əsərinin klassik məntiqə və dualist sistemə meydan oxuduğu bölməsidir. Kamal Abdulla "Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq" əsərində qeyd etdiyi kimi, insan həyatı və əxlaqi anlayış haram-halal, yaxşılıq-pislik, həqiqət-yalan və qanuni-qanunsuz kimi mütləq dualizmlərlə məhdudlaşa bilməz. Ən konkret nümunə isə klassik loqikanın kəskin, ikili sərhədlərindən qaçaraq üçüncü yolu seçən ədəbiyyat qəhrəmanlarıdır; burada araşdırdığımız Kamal Abdullanın Bulud xatun və Beyrək nağılı məhz buna misaldır. “Kitabi-Dədə Qorqud”un Bamsı Beyrək boyu bölməsində Bamsı Beyrəyin uşaqlıq sevgilisi və nişanlısı Banu Çiçək ilə münasibəti tam sosial leqallığı, əsir götürüldüyü Bayburt qalasının qızına olan münasibəti isə qeyri-qanuni münasibəti təmsil edir.
Lakin Kamal Abdulla Lütfi Zadə tərəfindən işlənib hazırlanmış qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsindən ustalıqla istifadə edərək insan münasibətlərinin və sevginin yalnız bu iki seçimlə məhdudlaşmadığını göstərir. Bu mütləq dikotomiyanı sarsıdan üçüncü və fövqəladə imkan Bamsı Beyrək ilə Bulud xatun arasındakı məhəbbət hekayəsidir. Fəlsəfi baxımdan bu münasibət nə tamamilə qanunidir, nə də tamamilə qeyri-qanuni; əksinə, o, hər iki ekstremumdan kənar boz zonada çiçəklənən və həyatın sərt qaydalarını yumşaldan azad "üçüncü yolu" simvolizə edir.
Bamsı Beyrəyin bu xəyali dünyada əbədi qalması mümkün deyil. Qəhrəman real dünyaya, Oğuz elinə və taleyinə qayıtmalıdır: "O, Bulud xatuna Bayburt hakiminin qızına verdiyi eyni vədi verdi: "Qoy oxla deşilsin, qoy öz qılıncımla kəsilsin, əgər geri dönüb ömrümün qalanını səninlə keçirməsəm".
Nəhayət, Bulud xatunun ağ və qara bulud parçalarını sıxaraq hazırladığı iksiri içdikdən sonra Beyrək real aləmə oyanır: "Bulud xatun əllərini uzadıb bir əlində qara bulud, digərində ağ bulud parçası tutdu. O, bu bulud parçalarını qədəhə sıxaraq şirəsini çıxardı. Sonra o, qədəhi Beyrəkə uzatdı. Beyrək Bulud xatundan qədəhi aldı və ona böyük heyranlıqla baxdı. Baxışı ilə onunla vidalaşdı. Sonra, tək bir sual belə vermədən, qədəhi bir nəfəsdə boşaltdı. Elə həmin anda alaqaranlıq gözlərini bürüdü. İsti tər bütün bədəninə yayıldı. Şüurunun uzaqlara səyahət etdiyini hiss etdi. Gözlərini açanda yenidən həmin nəhəng ağacın altında uzanmış halda özünü tapdı. Başının üstündən böyük bulud kütləsi sürüşüb keçirdi. O bulud kütləsinin içində Beyrək Bulud xatunun möhtəşəm sarayının qapıları önündə bütün əzəməti ilə dayandığını, ona böyük məhəbbətlə baxdığını gördü. Bulud xatunun sözləri qulağında səsləndi: "Unutma, Beyrək. Mənə söz vermişdin. Azadlığını unutma. İşini bitirəndən sonra gəl və Niyyətlər Ağacının altında dayan. Unutma..."
Bu oyanışla real aləmə qəti keçid baş verir: "Beyrək son dəfə göyə baxdı, Bulud xatunu və sarayını görmək istəyirdi. Amma saray, Bulud xatun, qullar və sarayı əhatə edən qəribə məxluqlar tədricən uzaqlaşır, əridilərək yoxa çıxırdılar. Yağış başladı".
Beləliklə, Beyrək tamamilə maddi aləmə qayıdır. Hekayənin sonrakı hissəsi — çobanlarla görüşü, Beyrəyin aşıq libasında gizlənməsi və Oğuza çatması - “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı hadisələrlə üst-üstə düşür.
Bamsı Beyrək hekayəsini yenidən şərh edərkən Kamal Abdulla mətni qeyri-səlis məntiq çərçivəsinə yerləşdirir. Beyrək və Bulud xatun arasındakı məhəbbət vasitəsilə müəllif ya tam həyat, ya da tam ölüm prinsipini irəli sürən klassik fəlsəfənin sərt dualizmini aşır. Bu yanaşma ölümlə həyat arasında asılı vəziyyətdə olan xəyali üçüncü aləmi ortaya qoyur. Bu, “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı uzun yuxunu xarakterizə edən "kiçik ölüm" ilə fiziki məhv olmağı simvolizə edən "böyük ölüm" arasındakı əlaqə ilə birbaşa bağlıdır.
Nəticədə müəllif "ya canlı, ya ölü" dixotomiyasının qətiyyətini sarsıdır. O, insan varlığının və məhəbbətin bu iki qütb arasında, xəyalvarı və qeyri-səlis bir aləmdə mövcud olduğunu göstərməyə çalışır.
Zeynal Məmmədli:
Bir hekayənin müzakirəsi gözəl təşəbbüsdür, buna görə “Kulis.az”a ayrıca təşəkkürlər düşür.
Düzdür, şəxsən məni ədəbiyyat – yazı adamlarının deyil, ən müxtəlif insanların, hətta elə-belə, vaxtını öldürmək üçün gözləri təsadüfən bu hekayəyə ilişənlərin reaksiyası - təpkisi daha çox maraqlandırır.
Məncə, “Kamal Abdullanın ən gözəl hekayəsi” demək sadəcə, kompliment, çox səmimisənsə də xoş duyğudur.Mənim adi oxucu gözümdə onun bütün hekayələri həmin janra yeni baxış, yeni nəfəs və duyğulandırma bir yana, bilik gətirib.
Oxucu nəsə öyrənir, təsirinə düşür, axtarır, dəqiqləşdirir və axırda inanır ki, xəyal gücü Zamanı bütöv götürür, onu keçmiş və indiyə, gələcəyə parçalamır.
Beləcə, Bulud xatunu və o məşhur, o adıbəlli Beyrəyi yanımızda, həm də üzbəüz varmış kimi görüb bir az da dərindən tanıyırıq.
Beləcə, olub-bitənlər gözümüz önündə gerçəkləşir. O şanlı, o oynağan və minbir sınaq düşünən, bu oyunlara minbir kələk qatan Dədə Qorqud öz yerinə qayıdır.
Gələcəkdənmi qayıdır, keçmişdənmi qayıdır, - demək çətindir, bunu Kamal Abdulla bilir. Mənim bildiyim dərəcədə bu Oğuz müdriki Kamal Abdullaya çox güvənir, ona bütün sirlərini açır. Ya da buna məcbur qalır.
Deyəcəksiniz hekayədən danış. Tamam. Bu hekayənin, məncə, bir dəyəri də (ən böyük dəyəri?) odur ki, o müdrik dastanımızı unutmağa qoymur, Beyrəklə - sanki oğuzların Alen Delonuyla üzbəüz oturub danışmaq, dərdləşmək, məzələnmək ortamı yaradır, Beyrəyi əzbərdən bildiyimiz personaj kimi deyil, canlı-qanlı və suçu-savabıyla tanıdıb günümüzə daşıyır.
Kamal Abdulla keçmişi, bugünü, sabahı sorğulamaqdan, suallar yağdırıb cavablar düşünməkdən yorulmur.
Durmadan, aramsız, əbədi sorğulama inkişafın canıdır. Ən xırda ayrıntını sezmək, onu düşüncə süzgəcindən keçirmək alim özəlliyidir.
Kamal Abdullanın bilgin olduğunu, alimliyini kim bilməz ki?! Amma bədii əsər yazanda, o xırdanı, o kiçicik ayrıntını sırf məntiqlə, ölçü-biçiylə deyil, həm də xəyal gücüylə, həm də zamansız sezib-düşünmək, üstəlik, oxucusuna göz vurmaq müdriklərə xasdır.
Dədə Qorqudla sirdaş olan, əlbəttə, müdrik olacaq.
Ana səhifə
Reels
Yazarlar
Xəbərlər