Bu gün məşhur fransız yazıçı Emil Zolyanın doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
XIX əsr Avropa ədəbiyyatında elə adlar var ki, onların yaradıcılığı yalnız bədii mətnlərlə məhdudlaşmır – bu adlar bütöv bir dövrün vicdanına çevrilir. Emil Zolya məhz belə yazıçılardandır. O, yalnız romanlar müəllifi deyil, həm də cəmiyyətin gizlədilən həqiqətlərini üzə çıxaran, sözün gücü ilə tarixə müdaxilə edən bir fikir adamıdır. Maraqlıdır ki, bu qədər güclü söz ustası gənclik illərində özünü daha çox rəssam kimi görür, incəsənətin vizual sahəsinə meyl edirdi.
Zolyanın həyatı Parisdə başlasa da, onun dünyagörüşü Fransanın cənubunda – Ekz şəhərinin sakit, lakin düşüncələrlə dolu mühitində formalaşdı. Erkən yaşda atasını itirməsi, ailənin maddi sıxıntıları ilə üz-üzə qalması onun xarakterinə dözümlülük və müşahidə qabiliyyəti qazandırdı. Bu çətinliklər sonralar onun əsərlərindəki sosial həqiqətlərin əsas qaynağına çevrildi. Hətta yoxsulluq o həddə çatmışdı ki, bəzən günlərlə düzgün qidalanmadan yaşamaq məcburiyyətində qalırdı. O, həyatın bəzədilməmiş tərəfini görməyi öyrəndi və bu baxışı heç vaxt dəyişmədi.
Gənclik illərində ədəbiyyata böyük həvəs göstərən Zolya romantiklərdən təsirlənsə də, zaman keçdikcə daha sərt, daha real bir istiqamətə yönəldi. Viktor Hüqo kimi ədəbiyyat nəhənglərinin təsiri altında formalaşan gənc yazıçı, sonradan öz yolunu seçərək naturalizmin əsasını qoydu. Təsadüfi deyil ki, “naturalizm” anlayışını ədəbiyyatda sistemli şəkildə izah edən və nəzəri çərçivəyə salan da məhz o olmuşdur. Onun üçün ədəbiyyat yalnız estetik zövq deyil, həm də sosial laboratoriya idi – insan davranışını, irsiyyət və mühitin təsirini araşdıran bir sahə.
Parisə qayıdış, uğursuz imtahanlar, işsizlik və nəhayət, bir nəşriyyatda tapılan iş – bütün bunlar Zolyanın həyatında dönüş nöqtələri oldu. Maraqlıdır ki, o, universitetə qəbul ola bilmədiyi üçün ali təhsil almadan dünya ədəbiyyatına damğa vurmuş nadir yazıçılardan biridir. O, gündüzlər işləyir, gecələr isə yazırdı və bu zəhmət onun xarakterinə çevrilmişdi – Zolya hər gün müəyyən sayda səhifə yazmadan masasından qalxmayan nizam-intizamlı müəllif idi. İlk əsərləri böyük uğur qazanmasa da, bu yazılar onun qələm təcrübəsini möhkəmləndirdi. Zamanla isə bu zəhmət öz bəhrəsini verdi.
Zolyanın yaradıcılığının zirvəsi şübhəsiz ki, “Ruqan-Makkar” silsiləsidir. Bu monumental əsər sadəcə bir ailənin hekayəsi deyil, bütöv bir cəmiyyətin anatomiyasıdır.
Maraqlıdır ki, yazıçı bu silsiləni qurarkən personajların genetik və sosial əlaqələrini əvvəlcədən planlaşdırır, sanki elmi bir xəritə hazırlayırdı. Yazıçı burada insan talelərini biologiya və sosial mühit prizmasından təhlil edir. Onun məşhur romanları – “Nana”, “Jerminal”, “Tereza Raken” yalnız süjet baxımından deyil, həm də psixoloji dərinliyi ilə seçilir.
“Jerminal” üzərində işləyərkən isə o, mədənlərə enərək fəhlələrin həyatını yerində müşahidə etmiş, yazdıqlarını real təcrübə ilə zənginləşdirmişdi. Zolya qəhrəmanlarını idealizə etmir; əksinə, onları bütün zəiflikləri və ziddiyyətləri ilə təqdim edir.
Onun qələmi yalnız ədəbiyyatla kifayətlənmirdi. Zolya həm də dövrünün sənət mübahisələrinin içində idi. O, impressionist rəssamların müdafiəçisi kimi çıxış edir, Klod Mone və Edqar Deqa kimi sənətkarların yenilikçi baxışlarını dəstəkləyirdi. Bu mühitdə onun ən yaxın dostlarından biri Paul Sezan idi; lakin sonradan yazdığı bir roman bu dostluğun pozulmasına səbəb oldu. Bu, Zolyanın sənət naminə şəxsi münasibətləri belə riskə atdığını göstərirdi.
Lakin Zolyanı əsl mənada tarixə həkk edən hadisə Dreyfus Affair oldu. Haqsız yerə casusluqda ittiham olunan kapitan Alfred Dreyfusu müdafiə etmək Zolya üçün sadəcə siyasi mövqe deyildi – bu, vicdan məsələsi idi. Onun məşhur “Mən ittiham edirəm!” məqaləsi yalnız bir mətn deyil, cəmiyyətə ünvanlanan bir çağırış idi. Bu cəsarətli mövqe onun həyatını da təhlükə altına atdı və o, bir müddət ölkədən gizli şəkildə getməyə məcbur oldu. Bu çıxış Zolyanı təqiblərə məruz qoydu, onu vətənindən uzaqlaşdırdı, lakin eyni zamanda onu həqiqətin simvoluna çevirdi.
Zolyanın ölümü də onun həyatı kimi müəmmalı və dramatik oldu. Rəsmi versiyaya görə, o, dəm qazından zəhərlənərək dünyasını dəyişdi. Lakin illər sonra bu ölümün təsadüfi deyil, qəsdən törədilmiş ola biləcəyi ehtimalları ortaya çıxdı. Hər halda, onun həyatdan gedişi belə, mübahisələr və suallar doğurmağa davam etdi. Ölümündən sonra isə onun qalıqları Pantona köçürülərək Viktor Hüqo kimi böyük şəxsiyyətlərlə yanaşı dəfn edildi ki, bu da onun fransız mədəniyyətində tutduğu mövqenin ən parlaq göstəricilərindən biridir.
Bu gün Emil Zolya yalnız bir yazıçı kimi deyil, həm də həqiqətin müdafiəçisi, ədalətin səsi kimi xatırlanır.
Onun əsərləri bizə bir daha xatırladır ki, ədəbiyyat yalnız hekayə danışmaq deyil – o, cəmiyyətin aynasıdır. Və bu aynada gördüyümüz bəzən xoş olmasa da, məhz o həqiqət bizi dəyişməyə vadar edir.
