Bu gün görkəmli ədəbiyyatşünas, şair, mətnşünas, biblioqraf, orta əsr əlyazmalarının kolleksiyaçısı Salman Mümtazın anım günüdür.

Kulis.az ədibin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Azərbaycan mədəniyyət tarixinə adını qızıl hərflərlə yazmış Salman Mümtaz təkcə bir tədqiqatçı deyil, bütöv bir xalqın itirilmiş yaddaşını dirildən, unudulmuş sənət incilərini qaranlıqdan işığa çıxaran nadir şəxsiyyətlərdən biridir. O, ömrünü və bütün varidatını ana dilinin, klassik poeziyamızın və xalq yaradıcılığının qorunmasına, tədqiqinə həsr etmiş fədakar bir elm xadimidir.

Salman Məmmədəmin oğlu Əsgərov (Mümtaz) 1884-cü il mayın 20-də qədim Şəki (Nuxa) şəhərinin Gəncəli məhəlləsində tacir ailəsində dünyaya göz açmışdır. Atası Məmmədəmin tacir olduğu üçün ailə uzun müddət Orta Asiyada yaşamışdı. Salmanın uşaqlığı ağır sınaqlarla keçmişdir: atası gənc yaşda – 1887-ci ildə vəfat etmiş, az sonra isə ailənin bütün var-dövləti müxtəlif bəlalara düçar olmuşdur. Lakin anası Məşhədi Zəhra xanın zəkası, iradəsi və uzaqgörənliyi sayəsində ailə Aşqabadda yenidən ayağa dura bilmişdir. Zəhra xanım xüsusi bir sandıq alaraq oğulları böyüyənədək onu qızılla doldurmuşdu və Salman Mümtaz sonralar həmin qızılların böyük hissəsini Azərbaycanın nadir əlyazma kitablarını toplamağa və xeyriyyəçiliyə sərf etmişdir.

Aşqabadda təhsil alan gənc Salman fitri zəkası və güclü hafizəsi sayəsində qısa müddətdə öz üzərində ciddi çalışmış, fars, ərəb, rus, türk və urdu dillərini mükəmməl şəkildə mənimsəmişdir. Xüsusilə Şərq ədəbiyyatına və klassik poeziyaya olan sonsuz marağı onu bu sahədə addımlamağa sövq etmişdir. 9 yaşlı Salmanın Aşqabadda dahi şair Mirzə Ələkbər Sabirlə ilk görüşü onun həyatında dönüş nöqtəsi olmuş, ədəbiyyata olan sevgisini daha da alovlandırmışdır.

XX əsrin əvvəllərindən etibarən Salman Mümtaz dövrün mütərəqqi mətbuatında, xüsusilə də Azərbaycan satirasının zirvəsi olan "Molla Nəsrəddin" jurnalında fəal iştirak etməyə başladı. O, "Xortdan bəy" və digər imzalarla, eləcə də öz əsl təxəllüsü ilə yazdığı kəskin şeirlərdə və felyetonlarda cəmiyyətdə baş alıb gedən dini fanatizmi, xürafatı və nadanlığı şiddətlə tənqid edirdi. Onun Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Qurbanəli Şərifzadə ilə birlikdə ərsəyə gətirdiyi "Mozalan bəyin səyahətnaməsi" (1908) yaradıcılığının parlaq səhifələrindən biri idi.

1913-cü ildə Tiflisə səfər edən Salman Mümtaz dahi Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə və Abbas Səhhət ilə yaxından dostlaşdı. O, "Qeyrət" mətbəəsində özünün ilk kitabı olan "Seyid Əhməd Hatif İsfahaninin tərcibəndi və tərcümeyi-halı"nı nəşr etdirdi, həmçinin Mirzə Ələkbər Sabirin ölməz "Hophopnamə"sinin işıq üzü görməsində mühüm rol oynadı. O dövrün mətbuatı ("İqbal" qəzeti) onu Qafqazın ən öndə gedən maarifçi qələm sahiblərindən biri kimi qiymətləndirirdi. Eyni zamanda, o, Cəlil Məmmədquluzadənin məşhur "Ölülər" əsərinin Aşqabadda səhnələşdirilməsi üçün çox çalışmış, lakin yerli məmurların maneələri ilə qarşılaşmışdı.

1918-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Bakıya qayıdan Salman Mümtaz həmin dövrdə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli azadlıq ideyalarını dəstəkləmiş, "Azərbaycan" qəzetində məqalələr dərc etdirmişdir. O, milli dövlətçiliyimizin qorunmasını yüksək qiymətləndirir, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşaya və Ənvər paşaya həsr etdiyi əsərlərlə minnətdarlığını ifadə edirdi. Mədəniyyət ocaqlarından olan "Yaşıl qələm" cəmiyyətinin fəal üzvü kimi cəmiyyətin işinə maddi və mənəvi dəstək vermiş, Hüseyn Cavidin ədəbi yığıncaqlarında şeirləri əzbərdən yüksək məharətlə oxuması ilə yadda qalmışdı.

Salman Mümtazın əsas tarixi xidməti onun Azərbaycan klassik irsinin xilas edilməsi istiqamətində apardığı titanik işdir. O, sovet hakimiyyətinin ilk illərindən etibarən Azərbaycan ədəbiyyatının bərpası komissiyalarına rəhbərlik etmiş, ölkənin bölgələrini qarış-qarış gəzərək unudulmaqda olan şairlərin və aşıqların əsərlərini toplayaraq elmi dövriyyəyə daxil etmişdir.

O, klassiklərin ilk nəşrlərini - 1925–1926-cı illərdə "Kommunist" qəzeti nəşriyyatında İmadəddin Nəsimi, Qövsi Təbrizi, Nişat Şirvani, Ağa Məsih Şirvani, Molla Pənah Vaqif, Qasım bəy Zakir, Mirzə Şəfi Vazeh kimi 24 sənətkarın əsərlərini ilk dəfə kitab halında çap etdirmişdir. Bunların əksəriyyəti həmin şairlərin ilk toplu nəşrləri idi.

Xalq poeziyasının incilərini qorumaq məqsədilə iki cildlik "El şairləri" (1927–1928) kitabını və Sarı Aşığın bayatılarını nəşr etdirmişdir.

Salman Mümtaz Xətai divanını, Füzuli əsərlərinin üç cildliyini, "250 şair" toplusunu tərtib etmiş, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə dair dəyərli əsərlər ərsəyə gətirmişdir.

O, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın fəal iştirakçılarından biri olmuşdur.

Bütün ömrünü xalqının intibahına, elmə və mədəniyyətə bağlayan fədakar alim 1930-cu illərin ortalarında başlanan Stalin repressiyalarının qurbanı oldu.

1937-ci ilin oktyabr ayında həbs edilən Salman Mümtaz 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum olundu. Həbs zamanı onun illərlə böyük zəhmətlə, şəxsi vəsaiti hesabına topladığı, Azərbaycanın orta əsr ədəbiyyatına aid 270-dən çox nadir əlyazması və şəxsi arxivi məhv edildi.

Ağır həbs həyatına dözməyən Salman Mümtaz 1941-ci ilin sentyabrında Rusiyanın Oryol şəhərində güllələnərək qətlə yetirildi.

Yalnız illər sonra – 1956-cı il noyabrın 17-də SSRİ Ali Məhkəməsi tərəfindən ona ölümündən sonra bəraət verildi.

Salman Mümtazın adı günümüzdə də dərin ehtiramla yad edilir. O, itmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalan ədəbi yaddaşımızı öz canı və fədakarlığı bahasına qoruyub gələcək nəsillərə ötürən əsl abidə-şəxsiyyətdir.

• Avropa muzeylərində növbəti qarət – Tarixi boyunbağı oğurlandı
• 80 illik yubileyə unikal hədiyyə - Freddi Merkurinin Uemblidə 9 metrlik qeyri-adi portreti
• Azərbaycan kinosunda absurd tragikomediyanın banisi - Vaqif Mustafayevin 5 məşhur filmi