writer1

Ağalar Qut

Məqalə sayı

13
clock10:30 calendar-gray 13 Fevral 2021 view-gray846 dəfə oxunub
view-gray846 dəfə oxunub

Azərbaycan maarifçiliyi mədrəsələrdən başlayır

Bizə on illərdir belə öyrədilmiş və təbliğ edilmişdir ki, Azərbaycanda maarifçilik (başqa adlarla desək, rasionalizm, modernizm, avropaçılıq və s.) 1876-cı ildə Qoridə açılan Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyası qapısından gəlmişdir.

Qorinin rolunu inkar etmirəm. Ancaq bəs görəsən, bu qapı olmasaydı necə olardı(q)? Burada “qoriçilər” dərhal əzbər deyəcəklər ki, heç nə də, təxminən yarımvəhşi, yarımheyvan, mövhumata qərq olmuş qəbilələr yığını kimi Azərbaycan!

Lakin mənim bu əzbər cavaba şübhələrim var. Yaxşı, bəs, ən az 1700-ci illərdən üzü bəri mövcud olan Şamaxı mədrəsəsində çalışan Qafqaz müsəlmanlarının müftisi, M.F.Axundovun həmyaşıdı Əbdülhəmid Əfəndizadənin o mədrəsədə öz şagirdlərinə fransız dili (Avropa dili!) öyrətməsi faktı? Hacı Səid Ünsizadənin 1874-cü ildə (Qori seminariyasından iki il qabaq!) yaratdığı Avropa tipli “Məclis” məktəbi! Yeri gəlmişkən, şol (həmin) “Məclis” məktəbində Ünsizadənin dəvətiylə M.Ə.Sabirin də müəllimi olan Seyid Əzim Şirvani də dərs deyirdi.

Bunlar o dövr Azərbaycanı üçün sadəcə bir-iki misaldır. Ümumiyyətlə necə ola bilərdi ki, siyasi iradə olmaq iddiasıyla çıxış edən Rəsulzadə, Topçubaşov, Xoyski kimi respublika tipli dövlət quranlarımız çıxır, bəyəm, onlar pedaqojiq mənada modern mədrəsələrin (universitetlərin) əsasını qoya bilməzdilərmi? Yaxud, H.Z.Tağıyev tutalım qızlar məktəbi açmaq kimi fövqəladə bir qərar verərkən bəyəm Axundovun pyeslərinimi və yaxud Molla Nəsrəddinimi oxuyurdu? Əlbəttə yox!

Modern Azərbaycanın Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir kimi şəxslərlə başlandığını iddia etmək təxminən ona bənzəyir ki, elə bil indiki müasir Azərbaycan təfəkkür səviyyəsini Seymur Baycan, Günel Mövlud kimi müəlliflərin yeniyetmə-banal səviyyəsiylə ölçürsən. Bir sözlə, ölkəmizdə modernləşmə prosesi eynilə Avropadakı kimi gedirdi, gedəcəkdi də – yəni modernizm Azərbaycanda ruhani ocaqların içindən ruhanilərin əliylə doğulurdu, doğulacaqdı da; necə ki Avropada da modern universitet kilsənin daxilində formalaşdı.

Başqa sözlə, inkarçı-inqilabçı Axundov Təmsilatı, yaxud məsxərəçi Mirzə Cəlilin Molla Nəsrəddini olmasaydı da ölkəmizdə modernləşmə prosesi baş tutacaqdı. Üstəlik, bu tərəqqi endogen (içəridən, daxili-ənənəvi irs hesabına) olacağı üçün daha təbii, daha uğurlu, sintetik bir yolla baş tutacaqdı. Beləliklə, nə kimsə bizi Şimaldan əsən Qori küləklərinə, nə də o dövrün Axundov, Mirzə Cəlil, Sabir səviyyəli şəxslərinə borclu çıxarsın.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Əməkdar artistin kitabı çap olunub
18:50 02 Mart 2021
Ancelina Coli keçmiş nazirin tablosunu satdı
18:01 02 Mart 2021
Mirzə Cəlili Qoqolun “Kolyaska”sına soxmaq cəhdləri
17:20 02 Mart 2021
Xalq artistinə ağır itki üz verdi
17:13 02 Mart 2021
Aşıqlar dastan oxuyacaq
16:40 02 Mart 2021
Azərbaycan Türkiyə ilə müştərək filmlər çəkəcək - Rəsmi müqavilə imzalandı
15:58 02 Mart 2021
Ən gözəl tərbiyəsizlik: Bakıda divarlara yazılan "dastanlar" - Fotolar
15:16 02 Mart 2021
O film ilk sanballı ekran əsərimizdir – Anar yazır...
14:36 02 Mart 2021
Azərbaycanda yeni qurum yarandı - Nəşriyyatlar birləşdi
13:40 02 Mart 2021
Ekspertdən test sualları ilə bağlı sərt açıqlama: “Bilərəkdən gəncləri elmdən qaçırırlar”
13:01 02 Mart 2021
Məşhur bəstəkarın qızı: “Atamı zibillikdə dəfn eləmişdilər” – Müsahibə
12:15 02 Mart 2021
Anar Kərimov Türkiyənin xarici işlər naziri ilə görüşdü
11:47 02 Mart 2021
Anar Yazıçılar Birliyinin qurultayının vaxtını açıqladı
11:27 02 Mart 2021
Atası gözünün qabağında öldürülən yazıçılar
11:02 02 Mart 2021
Berlin Film Festivalı başladı
10:23 02 Mart 2021
4 yaşlı uşaq şeir müsabiqəsinin qalibi oldu
09:32 02 Mart 2021
Çəpərin üstündən öpdüyüm traktorçu – Fəridədən yeni hekayə
09:03 02 Mart 2021
Mərhum şairin miras vəsiyyəti məhkəməlik oldu
18:56 01 Mart 2021
Türkiyə ilə mədəni əməkdaşlıq sənədləri imzalandı
18:21 01 Mart 2021
Tovstonoqovun kitabı ilk dəfə Azərbaycan dilində
17:49 01 Mart 2021