Bu gün tanınmış rus şair Aleksandr Puşkinin anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

10 fevral dünya ədəbiyyatının ən parlaq simalarından biri, müasir rus ədəbi dilinin banisi Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin faciəvi şəkildə həyatla vidalaşdığı gündür. Lakin Puşkin təkcə yazdığı şeirlər, poemalar və "Yevgeni Onegin" kimi şah əsəri ilə deyil, həm də olduqca ziddiyyətli, qalmaqallı və mistika ilə dolu həyat tərzi ilə tarixdə iz buraxmışdır.

Onun həyatı sanki özünün yazdığı dramatik əsərlərdən biri idi; burada ehtiras, qısqanclıq, qumar, mövhumat və ölüm daim yanaşı addımlayırdı. Şairin damarlarında axan qan onun xarakterini müəyyən edən ən vacib amillərdən biri sayılırdı. Onun ulu babası Abram Petroviç Hannibal əslən Efiopiyadan (bəzi mənbələrə görə Kamerun və ya Çad gölü ətrafından) olan, Osmanlı sarayından Rusiya İmperatoru I Pyotrun sarayına gətirilmiş və çar tərəfindən övladlığa götürülmüş qaradərili bir qul idi.

Puşkin öz "qıvrım saçları", qalın dodaqları və tünd dərisi ilə, həmçinin "afrikalı ehtirası" adlandırdığı çılğın xasiyyəti ilə hər zaman fəxr edirdi.

Bu irsi xüsusiyyətlər onun fiziki görünüşünə təsir etməklə yanaşı, temperamentində də dərin izlər buraxmışdı. O, yerində dura bilməyən, ani qərarlar verən və təhlükəni maqnit kimi özünə çəkən bir şəxsiyyət idi.

Puşkinin həyatında qumarın, xüsusilə də kart oyunlarının yeri əvəzsiz idi. O, sadəcə əyləncə üçün oynamırdı, o, sanki taleyi ilə qumara qoyurdu. Polis arxivlərində şairin "məşhur moskvalı qumarbaz" kimi qeydiyyata alındığına dair sənədlər mövcuddur. Hətta bir dəfə "Yevgeni Onegin" poemasının hələ çap olunmamış, əlyazma halında olan bütöv bir fəslini kart masasında uduzmuşdu. Xoşbəxtlikdən, şair həmin axşam bəxtinin gətirməsi sayəsində əlyazmanı geri qaytara bilmişdi, əks halda dünya ədəbiyyatı bu şah əsərin bir hissəsindən məhrum ola bilərdi.

Onun borcları o qədər çox idi ki, öldükdən sonra İmperator I Nikolay şəxsən müdaxilə edərək şairin bütün qumar və şəxsi borclarını dövlət xəzinəsindən ödəmişdi. Puşkinin xarici görünüşü ilə bağlı kompleksləri olsa da ( o, boyunun qısalığından (təxminən 166 sm) və xanımı Natalya Qonçarovanın yanında çox cılız görünməyindən daim narahat idi) qadınlar arasında inanılmaz cazibəyə sahib idi.

Şair həyat yoldaşına yazdığı məktublardan birində Natalyanın onun "113-cü məhəbbəti" olduğunu zarafatla qeyd etmişdi. Dostlarının xatirələrinə görə, o, balaca boyuna baxmayaraq, qadınları öz söhbəti, enerjisi və baxışları ilə elə ovsunlayırdı ki, onlar yaraşıqlı zabitləri qoyub məhz onun ətrafına toplaşırdılar.

Şairin həyatında ən qəribə məqamlardan biri onun ifrat dərəcədə mövhumatçı olması idi. Puşkin hər hansı bir işə başlamazdan əvvəl mütləq falçılara müraciət edər, əlamətlərə inanar və buna uyğun hərəkət edərdi. Onun həyatını xilas edən məşhur "dovşan hadisəsi" buna bariz nümunədir. 1825-ci ilin dekabrında, I Nikolayın taxta çıxmasına qarşı baş verən Dekabristlər üsyanı zamanı Puşkin sürgündə olduğu Mixaylovskoye kəndindən gizlicə Peterburqa gedib dostlarına qoşulmaq qərarına gəlir. Lakin yolda qarşısına bir dovşan çıxır.

Rus xalq inanclarına görə, yola çıxarkən dovşanın yolu kəsməsi böyük bədbəxtlik əlaməti sayılırdı. Şair dərhal arabanı geri döndərir və kəndə qayıdır. Bu hadisə onu edamdan və ya Sibirə ömürlük sürgündən xilas edir, çünki üsyan yatırılır və iştirakçıların çoxu edam edilir. Daha dəhşətli bir proqnoz isə alman falçı Aleksandra Kirxhof tərəfindən verilmişdi. Falçı şairə demişdi ki, o, uzun ömür sürə bilər, lakin 37 yaşında "ağ adamdan", "ağ başdan" və ya "ağ atdan" gələcək təhlükədən qorunmalıdır.

Bu proqnoz Puşkinin beyninə elə həkk olunmuşdu ki, o, sarışın saçlı insanlardan həmişə ehtiyat edərdi. Qatili Jorj Dantesin sarışın olması və duel günü ağ hərbi mundir geyinməsi bu proqnozun mistik dəqiqliyini bir daha sübut edirdi. Şair həmçinin dırnaqlarına xüsusi qulluq edərdi. Onun çeçələ barmağındakı dırnağı qeyri-adi dərəcədə uzun idi və o, bu dırnağın qırılmaması üçün yatarkən xüsusi qızıl üskük taxırdı.

Bəziləri bunun masonluq əlaməti olduğunu desə də, əslində bu, o dövrün aristokratiyası arasında fiziki əməklə məşğul olmamağın bir simvolu idi. Puşkinin həyatı boyu iştirak etdiyi duellərin sayı da heyrətamizdir. Rəsmi məlumatlara görə, onun çağırış etdiyi və ya ona çağırış edilən duellərin sayı 29-a çatmışdı. Lakin bu duellərin əksəriyyəti dostların müdaxiləsi ilə barışıqla nəticələnmişdi. Danteslə olan sonuncu duel isə qaçılmaz idi və sanki tale tərəfindən illər öncə yazılmışdı.

Qara çayda qırılan qələm: Şərəf məsələsi və sonun başlanğıcı

Puşkinin ölümü, sadəcə bir qısqanclıq zəminində baş verən məişət hadisəsi deyil, əslində əvvəlcədən hazırlanmış və şairi psixoloji olaraq məhv etməyə yönəlmiş bir sui-qəsd idi. 1830-cu illərin ortalarında Puşkin artıq saray intriqalarından, senzuradan və maddi sıxıntılardan yorulmuşdu.

Onun həyat yoldaşı Natalya Qonçarova Rusiya imperiyasının ən gözəl qadınlarından biri hesab olunurdu və Çar I Nikolay da daxil olmaqla, bir çox yüksək rütbəli şəxsin diqqət mərkəzində idi. Lakin əsas gərginlik fransız zabiti Jorj Dantesin Natalyaya açıq-aşkar aşiq olması və ona diqqət göstərməsi ilə başladı. 1836-cı ilin noyabrında Puşkin və onun bir neçə dostu anonim məktublar aldılar.

Məktubda Puşkin "buynuzlular ordeninin magistri" elan edilirdi. Bu, şairin şərəfinə vurulmuş ən ağır zərbə idi. Puşkin bu məktubların arxasında Dantesin və onun himayədarı (bəzi iddialara görə sevgilisi) baron Hekkernin dayandığına əmin idi. Vəziyyəti yumşaltmaq üçün Dantes Natalyanın bacısı Yekaterina ilə evlənsə də, gərginlik səngimədi.

Puşkinin hiddəti soyumurdu, çünki cəmiyyət içində pıçıltılar davam edirdi. Nəhayət, Puşkin Hekkernə olduqca təhqiramiz bir məktub yazaraq dueli qaçılmaz etdi.

Duel 27 yanvar (yeni təqvimlə 8 fevral) 1837-ci ildə, Sankt-Peterburqun kənarında, Qara çay ("Çyornaya reçka") yaxınlığında baş tutdu. Hava şaxtalı, yer dizə qədər qar idi. Duelin şərtləri olduqca qəddar idi: rəqiblər baryerlərə 10 addım qalana qədər yaxınlaşmalı idilər, bu isə atəşin demək olar ki, dibdən açılması və ölüm ehtimalının mütləq olması demək idi.

İlk atəşi Dantes açdı. Güllə Puşkinin qarnına dəydi, omba sümüyünü parçaladı və qarın boşluğuna daxil oldu. Şair qarın üzərinə yıxıldı, lakin iradəsi sayəsində qalxaraq atəş açmaq hüququndan istifadə etmək istədiyini bildirdi. O, uzandığı yerdə nişan alaraq Dantesi vurdu. Lakin Dantesin bəxti gətirdi; güllə onun qoluna dəydi və sinəsindəki düymədən (bəzi versiyalara görə zirehli jiletdən) səkərək ciddi xəsarət yetirmədi.

Puşkin rəqibini vurduğunu görüb "Bravo!" qışqırdı, lakin qan itkisi onu huşunu itirməyə məcbur etdi. Yaralı şairi evə, Moyka çayı sahilindəki mənzilinə gətirdilər. O dövrün tibb elmi bu cür yaraları sağaltmaqda aciz idi. Müasir həkimlər qeyd edirlər ki, bugünkü tibbi imkanlarla (antibiotiklər, qanköçürmə və cərrahiyyə) Puşkinin həyatını xilas etmək mümkün olardı, lakin o zamanlar həkimlər sadəcə ağrını azaltmağa çalışırdılar. Şairin əzabları 46 saat davam etdi. Bu müddət ərzində o, qeyri-adi mətanət nümayiş etdirdi, arvadını sakitləşdirməyə çalışdı və "Sən günahkar deyilsən" dedi.

Puşkinin ölümü Rusiya cəmiyyətində şok effekti yaratdı. Evinin qarşısına minlərlə insan toplaşmışdı. İnsanların qəzəbindən və üsyan qaldıra biləcəyindən qorxan hakimiyyət, dəfn mərasimini gizli keçirmək qərarına gəldi. Cəsəd gecə ikən, gizlicə kilsədən çıxarıldı və sadə bir araba ilə Pskov quberniyasına, Mixaylovskoye kəndinə, Svyatoqorsk monastırına aparıldı.

Dəfn prosesini jandarmeriya müşayiət edirdi və xalqın iştirakına icazə verilmədi. Puşkinin tabutunu son mənzilə yola salan yeganə yaxın dostu Aleksandr Turgenyev idi. Çar hökuməti şairin ölümündən sonra belə onun təsirindən qorxurdu.

Onun ölümü, əslində, Rusiya ədəbiyyatında yeni bir dövrün başlanğıcı oldu. Lermontov məşhur "Şairin ölümü" şeirini yazaraq cəmiyyətin nifrətini dilə gətirdi və bu şeir əl-əl gəzərək Puşkinin şəhid obrazını əbədiləşdirdi.

Puşkin cəmi 37 il yaşasa da, yaratdığı irs heyrətamizdir. O, rus dilini kilsə slavyan dilinin ağır buxovlarından və fransız dilinin təsirindən xilas edərək, onu canlı, axıcı və zəngin bir dilə çevirdi. Onun ölümü, sadəcə bir şairin ölümü deyil, bütöv bir mədəniyyətin dönüş nöqtəsi idi.

Bu gün, 10 fevral tarixində, onun vəfatından 189 il keçməsinə baxmayaraq, Qara çay sahilində açılan o atəşin səsi hələ də ədəbiyyat dünyasında eşidilməkdədir.

Onun yarımçıq qalmış həyatı və əsərləri, bəşəriyyətə dahiliyin nə qədər ölməz olduğunu xatırlatmağa davam edir.

• Hava soyuqdur və yatmağa yerim yoxdur... - Günün mahnısı
• "24" serialının ulduzu həbs edildi
• Şöhlət İxtiyaroğlu: “Kitabların qiymətinin baha olması oxucuları narazı salır”