Kulis.az Gülşah Elikbankın "Əsrin məğlubu: eşq, yoxsa insanlıq?" yazısını təqdim edir.

Sevgi elə bir şeydir ki, hərə ona bir cür baxır. Kimisi üçün bu, tamamilə təslim olmaqdır, kimisi üçünsə bir incəsənət və ya inancdır. Amma qorxuların çox olduğu bu dövrdə biz sevgini unuduruq və ya ondan qaçırıq. Sevgini yenidən qazanmaq və ona gedən yolu tapmaq üçün əvvəlcə yolumuzu itirdiyimizi etiraf etməliyik. İnancın özü də elə bir şeyi olduğu kimi qəbul etmək demək deyilmi?

Əgər eşq insanın mənliyinin ölümü və bir başqasına mütləq təslimiyyətidirsə, bu təslimiyyət eyni zamanda bir inanc tələb etməzmi? Onsuz da hər bir inancın kökündə sarsılmaz bir təslimiyyət dayanmırmı? Elə isə, eşqin də mahiyyət etibarilə bir inanc məsələsi olduğunu iddia edə bilərikmi?

Şeirləri ilə ruhun ən dərin qatlarına nüfuz edən İngebоrq Baxmandan “Hər kəs aşiq ola bilərmi?” deyə soruşduqda, o, qətiyyətlə “Xeyr,” cavabını verir və fikrini belə tamamlayır: “Eşq bir sənətdir; hər kəs isə sənətkar ola bilməz”.

Buna əlavə olaraq, eşqin mahiyyətində inancın zəruriliyini də rahatlıqla vurğulaya bilərik. Yaxşı, bəs biz konkret olaraq hansı inancdan bəhs edirik? İlk növbədə, insanın özünə olan inamından... Nə qəribədir, deyilmi? İki nəfərin iştirak etdiyi bir akt olan eşq, əslində insanın özündən, öz daxili aləmi ilə qurduğu münasibətdən başlayır və ya daha pisi – elə orada da bitir.

Engin Geçtan uşaqlığında özünü dəyərli hiss edə bilməmiş, kifayət qədər sevgi və şəfqət görməmiş uşaqların, yetkinlik dövründə onları sevən biri ilə qarşılaşdıqda həmin hissi tanıya bilmədiklərini vurğulayırdı. Sanki imtahanda sual heç oxumadığımız bir yerdən gəldiyi üçün ona cavab verə bilmirik. Əgər uşaqlıq travmalarımız daha dərindirsə, bizi sevən birinin varlığını qeyri-mümkün hesab edir və həmin insanı mütləq dəyərsizləşdirməyin bir yolunu tapırıq. Çünki daxilimizdəki səs pıçıldayır:

“Dəyərə layiq olmayan birini sevən insan ancaq özü də dəyərsiz olduğu üçün bunu edir”. Zehnin uşaqkən insana bu dərəcədə amansız və yanlış kodlar yükləməsi nə böyük haqsızlıqdır...

Təkcə uşaqlıqda yaşanan faciələr deyil, böyümə prosesində şahidi olduğumuz hər bir hadisə də sevmək qabiliyyətimizə dərindən təsir edir. Müasir həzz və sürət dövrünün qulağımıza pıçıldadığı "hər şeydən öncə sən dəyərlisən" kimi aldadıcı şüarlar, bizi fərqinə varmadan yalnız özünə heyran olan, lakin sadəcə özünü sevən fərdlərə çevirir.

Tənhalıqdan şikayət edib, eyni zamanda tənha qalmaq üçün zəmin hazırlayan insan, əslində bir başqasının varlığı ilə yaranan o daxili çaxnaşmaya dözə bilmir. Möcüzələr yalnız onlara inananlar üçün var olduğu kimi, eşq də elədir. Sevda könülə təşrif buyuran bir qonaqdır. Bəzən dəvətsiz də gələ bilər, lakin biz ona daxilən hazır deyiliksə, o qonaq bizə hüzur verə bilməz; hətta bir an əvvəl getməsini arzulayarıq. Xüsusilə də evin hər otağı əvvəllər gələnlər tərəfindən viran qoyulubsa, qəlbimizin qapısını yeni bir qonağa necə inamla aça bilərik?

Halbuki eşq, hər şeydən əvvəl, yaralanmağa hazır olmaqdır. Qəlbinizdəki ən zədəli yerləri, bəlkə hələ gün üzü görməmiş yaraları bir başqasının insafına buraxmaqdır. Yeni yaralar almaqdan qorxaraq qapıları bərk-bərk bağlasaq, üstəlik kilid üstündən kilid vursaq, bəli, incimərik; amma həqiqi bir duyğu da o qapıdan içəri addım ata bilməz. Dayaz sularda üzsək, əlbəttə ki, boğulmarıq, lakin eşq yalnız dərinlərdə, kimsəsiz guşələrdə mövcuddur. Bu səbəbdən, çox istənildikdə dərhal tapılmır.

“Çox qadın, əslində heç bir qadın deməkdir” deyən Romen Qari, bütün ömür təcrübəsini bu müdrik kəlama sığdırmışdır. Həyatınıza bir çox insan daxil ola bilər; ötəri həyəcanlar və cismani həzzlər ruhunuzu oxşaya bilər, lakin bunların heç biri gerçək deyil. Həqiqi olan — sadəcə həzzə bürünən və gözəlliklərlə örtülən deyil, bəzən acı verən, bəzən sizi özünüzlə amansızca üzləşdirən, hərdən isə dərin bir uzaqlaşma hiss etdirəndir. Və qəribədir ki, o, uzaqlaşdıqca sizi özünə daha çox çəkir. Eşq insana bir gerçəklik verir.

İllərdir romanlarımda eşqdən bəhs etdiyimi iddia edirlər, mən isə onlara hər zaman qətiyyətlə etiraz edirəm. Xeyr, mən eşqi deyil, eşqsizliyi yazıram. Dövrümüzün ən fundamental problemi məhz eşqsizlik və inancsızlıqdır. Mənim nəzərimdə isə bunların hər ikisi mahiyyət etibarilə eyni şeydir.

Çox sevdiyim bir filmdə qəhrəmanımız sevdiyi qadına belə müraciət edirdi: “Bu dünyada hər kəsin inandığı bir şey var, mənimki isə sənsən.”

Bax, mahiyyət məhz budur... Eşq insana öz mənliyindən kənarda inana biləcəyi ali bir reallıq bəxş edir. İnsan öz varlığını eşqlə təsdiqləyir; sevdiyinin göz bəbəkləri sizə: “Varsan, bu dünyada sən də varsan”, – deyə şahidlik edir.

Bir çiçəkdən xoşun gəlsə, onu dərərsən; sevirsənsə, sulayarsan.

Eşqi bizə hər zaman vəhşi və idarəolunmaz bir duyğu kimi təqdim etdilər. Bəlkə də elə buna görədir ki, cəmiyyəti dəhşətə gətirən qadın cinayətlərinin ardından manşetlərdə düşünmədən “eşq cinayəti” ifadəsini işlədirlər. Lakin mən bu yanaşma ilə qətiyyən razı deyiləm.

Ədəbiyyatın “huşsuz adamı” Nurullah Ataç bu məqamda köməyimə çatır. “Aşiqlər gecə ölür” romanımda yazdığım “eşq sağaldır” iddiasının arxasında məhz onun sözləri dayanırdı. Ataç bizə belə müraciət edirdi: “Yaxşı əxlaqa gedən yol yalnız eşqdən keçir”. Həqiqətən də, eşqi duyan və yaşayan bir fərd dünyanı daha gözəl bir məkana çevirmək istəyər, bir başqasının varlığını səmimiyyətlə önəmsəyər. Aşiq olan insan daxilindəki xeyirxahlıq, güc və ilhamla məhz ustadın vurğuladığı bu yolda tanış olar.

Bəs yox etmək? Xeyr, bax bu, tamamilə mədəniyyətdən qaynaqlanan bir təzahürdür; öyrədilmiş, mənimsədilmiş bir şərdir. Kişilərə eşqin sahib olmaqla eyni məna kəsb etdiyini təlqin edən məhz həmin o mühafizəkar mədəniyyət kodlarıdır. Həqiqi bir eşq insanı yalnız var edər; yox edən isə eşq deyil, mənlikdir, idarəolunmaz eqoizmdir.

Erix Frommun bizə xatırlatdığı kimi, əgər bir çiçəkdən sadəcə xoşun gəlirsə, onu qopararsan; lakin bir çiçəyi həqiqətən sevirsənsə, onu hər gün sulayar, ona fədakarlıqla qayğı göstərərsən. Eşq məhz bu qayğı və əmək sayəsində böyüyür, torpağına möhkəm tutunur və sizi də həmin köklərə doğru səsləyir. Beləcə, insan öz daxilində köklü bir transformasiyanın, əsaslı bir dəyişimin çağırışını eşidir.

Ceyn Ostin eşqin sadəcə tapılan deyil, məhz inşa edilən bir gerçəklik olduğunu vurğulayırdı. Bəlkə də bu, qədim bir müdrikliyin əks-sədasıdır.

Anadolunun arif qadınları sevməyin mütləq əmək tələb etdiyini hər zaman bilirdilər. Nənəm: “İnsanın əvvəlcə yola getməyə könlü olmalıdır”, – deyərdi. Bu gün isə heç kimin bir başqasına ayıracaq vaxtı, onu dərindən dinləyəcək səbri və ya onun üçün fədakarlıq edəcək taqəti qalmayıb.

Müasir dövrün insanı yalnız özü üçün yaşayır; bu mühasirəyə alınmış tənhalıqdan nə qədər şikayət etsə də, mənliyini “nəhəng” gördüyü üçün öz səhvləri ilə üzləşə bilmir.

Eşqin bir dəyişiklik çağırışı olduğunu qeyd etmişdik; lakin hazırda insan hər kəsin və hər şeyin dəyişməsini istəsə də, özünün toxunulmaz və eyni qalmasında israr edir.

Sanki kainatın yeganə doğrusu özləriymiş kimi yaşayırlar.

• Bəy qızının polad iradəsi - O, repressiya qorxusuna necə qalib gəldi?
• "Mənə elə arvad verin ki... " – Çexov necə qadın istəyirdi?
• "Qanun"da növbəti “Kitab söhbəti”: “Uşaqlar üçün qeyri-səlis məntiq”