Kulis.az Busə Kəskinin "Məsumiyyət muzeyi: Bir eşqin, bir şəhərin və əşyaların hafizəsi" yazısını təqdim edir.

1970-ci illərin İstanbulunda keçən bu hekayə, eşqin, xatırlamanın və əşyaların daşıdığı emosional yükün izində bir kişinin bir qadını deyil, onunla keçən zamanı sevmək biçimini anladır.

“Həyatımın ən xoşbəxt anı imiş, bilmirdim”

Məsumiyyət Muzeyi – Orxan Pamukun 2008-ci ildə nəşr olunmuş romanı türk ədəbiyyatında yaddaşın, itkinin və arzunun ən incə təsvirlərindən biri kimi qəbul edilir. İndi, illər sonra, bu dərin qatlı hekayə "Netflix" platformasına daşınıb lakin yalnız bir ekranlaşdırma kimi deyil, romanın düşüncə dünyasına hörmətlə yanaşan yeni bir quruluş cəhdi kimi.

Rejissorluğunu Zeynep Günayın etdiyi, ssenarisini Ertan Kurtulanın qələmə aldığı serialda baş rolları Selahattin Paşalı və Eylül Lize Kandemir canlandırır. Heyətdə həmçinin Oya Unustası, Tilbe Saran, Bülent Emin Yarar, Gülçin Kültür Şahin və Ercan Kesal kimi ustad aktyorlar yer alır.

1970-ci illərin İstanbulunda keçən hekayənin mövzusu varlı bir ailənin oğlu Kamalla uzaq qohumu Füsun arasında başlayan ehtiraslı məhəbbətdir. Serial eşqin, xoşbəxtliyin, həsrətin və itirilmiş ehtimalların izi ilə çoxqatlı bir nəqliyyat quraraq izləyicini İstanbulun keçmişinə aparır.

Serial "Netflix"də yayımlanmağa başlayandan bəri “Məsumiyyət muzeyi" romanı kitab mağazalarında tükənməyə başlayıb. Sosial media axınları demək olar ki, tamamilə serialdan görüntülərlə dolub-daşır. Böyük ehtimalla qarşıdakı günlərdə İstanbulun Çukurcuma səmtində yerləşən və kitabla eyni adı daşıyan Məsumiyyət Muzeyi ziyarətçi axını ilə üzləşəcək.

Bir romanın, bir muzeyin və bir yaddaşın doğuluşu

Orxan Pamukun “Məsumiyyət muzeyi” romanı yalnız ədəbi əsər kimi deyil, eyni zamanda bir ideya kimi doğuldu. Pamuk sadəcə bir sevgi hekayəsi anlatmaqla kifayətlənmək istəmədi; bu hekayənin keçdiyi əşyaları da “real” bir muzeydə sərgiləyərək romanla gerçəkliyin sərhədlərini bulanıqlaşdırmağı hədəflədi. Beləcə, həm bədii, həm də fiziki olaraq mövcud ola biləcək, xəyali bir hekayəni “real” obyektlərlə yaşadan layihə meydana gəldi.

Yazarın ifadəsi ilə, muzeyi gəzən bir ziyarətçi, roman qəhrəmanı Kamalın gerçək bir şəxs olduğuna inanan oxucu kimi, bir müddət sonra sərgilənən hekayənin də “gerçəkliyini” hiss edəcəkdi. Pamuk romanı qurarkən hər bir əşyanı bir hekayə daşıyıcısı kimi düşündü; bu səbəbdən muzey sadəcə sərgi məkanı deyil, duyğuların ensiklopedik bir lüğəti olaraq yaradıldı.

Pamuk üçün “Məsumiyyət Muzeyi” bir roman olmaqla yanaşı, bir anlatma üsuludur. Yazar əşyalar üzərindən duyğuları danışarkən eşqi, səbirsizliyi, qısqanclığı, utancı və itkini əşyaların yaddaşında axtarır. Əşyalar romanın personajları qədər canlıdır; hər biri bir xatirənin, bir duyğunun somut izidir.

Yazarın uşaqlıqdan etibarən toplama, saxlamaya və nizamlamağa duyduğu maraq, bu muzey ideyasının emosional təməlini təşkil edir. Gənclik illərində rəssamlıqla məşğul olarkən formalar və obyektlər üzərində düşünməyi vərdişə çevirən Pamuk zamanla bu vizual marağı sözlərə daşıyır. "Mənim adım Qırmızı" romanında rəsm çəkən personajların daxili aləminə yönələn yazar, “Məsumiyyət muzeyi”ndə bu dəfə əşyaların emosional və tarixi yaddaşını təsvir edir.

Roman və muzey ideyasının ilk qığılcımı 1982-ci ildə Pamukun son Osmanlı şahzadələrindən Ali Vasıb Əfəndi ilə tanışlığından sonra yaranır. Şahzadənin sürgün həyatı, saraydan qopmuş bir kimliyin keçmişlə qurduğu bağ və yaddaşla hesablaşması Pamukun zehinində “bir həyatın muzeyə çevrilməsi” düşüncəsini oyadır. Bu qarşılaşma həm “Məsumiyyət Muzeyi”nin konseptual nüvəsini, həm də yazarın sonrakı əsərlərində işlədiyi “şəxsi tarix” mövzusunun başlanğıc nöqtəsini təşkil edir.

1999-cu il zəlzələsindən sonra Pamukun Cihangir və Çukurcuma səmtlərində etdiyi gəzintilər hekayənin məkanını tapmasına vəsilə olur. Köhnə bir bina həm romanın keçdiyi yerə, həm də sonradan açılacaq muzeyin real ünvanına çevrilir. Bu bina həm Kamalın eşqinin məkanı, həm də ziyarətçinin hekayəyə daxil olacağı bir səhnə olur.

2012-ci ilin yazında açılan Məsumiyyət Muzeyi romanda təsvir olunan obyektləri birəbir sərgiləyən yaddaş məkanı kimi gerçəkləşir. Hər bir əşya — Füsunun sırğası, bir alışqan, bir ətir şüşəsi, bir siqaret kötüyü — Kamalın itirilmiş sevgisinin şahididir. Ziyarətçilər vitrinaları gəzərkən yalnız əşyaları deyil, bir həyatın izlərini izləyirlər. Beləliklə, muzey bir anlatının məkanlaşmış formasına çevrilir.

Romanla muzey arasındakı bu keçid Orxan Pamukun ədəbiyyat anlayışında mühüm yer tutur. Roman muzeyə, muzey isə romana çevrilir. Bu ikili quruluş “gerçək ilə bədii” arasındakı xətti silikləşdirir. Pamuk bir romanın yalnız oxunan deyil, içində gəzilə bilən bir təcrübə sahəsi olmasını təmin edir.

Yazarın ifadəsi ilə, bu layihə “real əşyaların məsumiyyətində gizlənmiş xəyali bir hekayədir”. “Məsumiyyət Muzeyi” bir sevgi hekayəsindən çox, insanın əşya, yaddaş və zamanla qurduğu münasibəti nəql edir.

“Əşyanın məsumiyyəti” və xatırlamanın suçu

Romanın mərkəzində Kamalın Füsuna duyduğu məhəbbət ətrafında inkişaf edən bir “əşyalar arxeologiyası” var. Kamal itirdiyi qadının ardınca onunla yaşadığı hər anı əşyalar vasitəsilə yenidən qurur. Bu, sadəcə toplamaq deyil, xatırlama arzusunun maddi formasıdır.

Bir siqaret kötüyü, bir sancaq, bir fincan - hər biri bir zamanın, bir baxışın, bir toxunuşun daşıyıcısına çevrilir. Əşyalar Füsunun yoxluğunda onun varlığını davam etdirməyin yeganə yoluna dönür. Pamukun qurduğu “əşya–xatirə korelyasiyası” serialda vizual yaddaş xəritəsinə çevrilir: obyektlər estetik detal deyil, emosional şahidlərdir.

Serialın yaradıcılarının ən diqqətçəkən seçimi isə Orxan Pamuku həm romanın müəllifi, həm də serialın içində bir yazıçı obrazı kimi hekayəyə daxil etmələri olub. Bu çoxqatlı quruluş romanın onsuz da gerçək ilə xəyali sərhədləri bulanıqlaşdıran təbiətinə vizual əks-səda verir.

Sevgi, yoxsa obsessiya?

Serialın diqqətçəkən tərəflərindən biri romanın mərkəzindəki asimmetrik sevgini mühakimə etmədən təqdim etməsidir. Kamalın sevgisi intensiv, sahiblənici və xatırlamaya bağlı bir ehtirasdır. Füsunun sevgisi isə susqun, basdırılmış və ictimai çərçivələr daxilində formalaşan bir duyğudur.

Bəzi tənqidçilər Kamalın özündən xeyli gənc bir qadınla münasibətini əxlaqi baxımdan sual altına alır; bəziləri isə onun əşyaları toplamasını obsessiv davranış kimi yozur. Lakin hekayənin mərkəzində bir insanın eşqi necə yaşadığını görürük.

Dövr estetikası: 1980-lər İstanbulunun duyğu yaddaşı

Ekran işi yalnız bir sevgi hekayəsini deyil, eyni zamanda 1980-ci illər İstanbulunun ictimai toxumasını incəliklə yenidən qurur. Dövrün işığı, geyimləri, interyer detalları və musiqilər həmin atmosferi nostaljik kartpostal estetikasına düşmədən yaşadır.

Nəticədə “Məsumiyyət Muzeyi” serialı təkcə bir ekranlaşdırma deyil, Orxan Pamukun ədəbi kainatına kinematoqrafik ehtiramdır: bir kişinin bir qadını sevməsinin, onu itirməsinin və o itkini əşyalar vasitəsilə əbədiləşdirməsinin hekayəsi.

Bəlkə də hər şeydən önəmlisi odur ki, bu ekran işi bizə həmin cümləni yenidən düşündürür:


“İnsan birini deyil, onunla keçən zamanı sevir. Və bəzən o zamanı yalnız əşyalar xatırlayar”

Bütün bu qatları ilə “Məsumiyyət Muzeyi” türk televiziya məkanında vizual yaddaşı mərkəzə alan ən incə işlərdən biri kimi ön plana çıxır; yalnız bir ekranlaşdırma deyil, bir duyğunun, bir dövrün və bir şəhərin necə xatırlandığının hekayəsidir.

• "Oskar"a namizəd göstərilən filmin ssenaristi İranda saxlanıldı
• Bilənlər danışmır, danışanlar bilmir - Aforizmlər
• Bu gün Gənclər Günüdür