Kulis.az 2026-cı il ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına ehtimal olunan laureatlarla bağlı materialı təqdim edir.

Hər il payızın gəlişi ilə Stokholmun qədim daş küçələrindən ədəbiyyat dünyasına sirli və intizarlı bir meh əsir. İsveç Akademiyasının qapalı qapıları arxasında hansı gizli pıçıltıların dolaşdığını, insan ruhunun hansı küncünə işıq salınacağını təxmin etmək həmişə zərif bir intellektual qumara bənzəyir. Bukmeyker kontorlarının rəqəmləri, tənqidçilərin ehtiraslı mülahizələri və oxucuların intizarı tək bir sual ətrafında düyünlənir: Görəsən, bu il bəşəriyyətin ən uca ədəbi kürsüsünə kim qalxacaq?

Bütün bu ehtimallar və proqnozlar labirintində isə bir imza son illərdə inadkar bir ardıcıllıqla ən ön sırada addımlayır - çinli avanqard yazıçı Can Xue.

Əsl adı Den Syaoxua olan bu qadın yazıçının adı sadəcə mərc cədvəllərinin başında durduğu üçün deyil, sözün həqiqi mənasında İsveç Akademiyasının ruhuna toxunduğu üçün bu qədər gur səslənir. Can Xue son bir neçə ildir ki, beynəlxalq proqnoz platformalarında (məsələn, "Betsson", "NicerOdds" ) mütəmadi olaraq ilk pillələrdə qərarlaşır. Bu, həm ədəbiyyat ictimaiyyətinin, həm də tərcüməçilərin ona olan güclü diqqətindən xəbər verir.

Can Xue (Den Syaoxua) - Çin

Can Xuenin dünyası bazar tələblərindən, populyar süjetlərdən və kommersiya çərçivələrindən minlərlə kilometr uzaqda - yuxu ilə oyaqlığın, kabusla gerçəkliyin kəsişdiyi dumanlı vadilərdə bərqərar olub. Qərb tənqidçilərinin haqlı olaraq Kafkavari adlandırdığı onun modernist və sürrealist dili, insan təxəyyülünün məlum sərhədlərini amansızcasına dağıdır. Akademiya isə dili sındırıb yenidən quran, estetik cəhətdən radikal və güzəştsiz olan müəllifləri həmişə xüsusi bir ehtirasla izləyib.

Üstəlik, Can Xue yalnız üslubu ilə deyil, dayandığı mövqeyin təkliyi ilə də böyük ədəbiyyatın təmizliyini təmsil edir. O, rəsmi ideologiyaların şüarçılığından uzaqda, heç bir siyasi birliyin himayəsinə sığınmadan, sırf fərdi şüurun, insan yaddaşının və psixologiyasının dərin qatlarını qazır. O, rəsmi Çin Yazıçılar Birliyindən kənarda dayanan, dövlət ideologiyasını təbliğ etməyən və sırf fərdi şüur, yaddaş və psixologiyaya fokuslanan müstəqil fiqurdur. Akademiya siyasi quruluşlardan asılı olmayan bu cür sərbəst səsləri qiymətləndirməyi sevir.

Yazıçının "Yeni minillikdə sevgi", "Sonuncu aşiq", "Beş ədviyyat küçəsi", "Ayaqyalın həkim" əsərləri, "Cənnətdə dialoqlar", "Sarı palçıqlı küçə" kimi hekayələr topluları işıq üzü görüb.

Müstəqil duruşu, əsərlərinin son illərdə ingilis və isveç dillərinə axıcı tərcümələrlə qovuşması və Beynəlxalq Buker kimi mötəbər siyahılarda yer alması onun səsini artıq qlobal bir əks-sədaya çevirib. Bütün bu cizgilər birləşəndə onun mümkün qələbəsi təsadüfdən çox, məntiqin və ədəbi ədalətin təntənəsi kimi görünür.

Lakin İsveç Akademiyasının "xarakter"inə bələd olanlar yaxşı bilirlər ki, Stokholm bəzən ən dəqiq proqnozları belə bircə cəsarətli qərarla alt-üst etməyi sevir. Əgər münsiflər heyəti bu il Şərqin mistik avanqardından fərqli bir ünvana üz tutarsa, qarşıda duran digər simalar da bir o qədər əzəmətlidir.

Cerald Murnane (Gerald Murnane) - Avstraliya

Məsələn, illərdir “Nobel almayan ən böyük canlı ingilisdilli yazıçı” adlandırılan avstraliyalı Cerald Murnane daxili monoloqun və yaddaş fəlsəfəsinin bənzərsiz abidəsidir.

Avstraliya çöllərinin sonsuz landşaftını insan yaddaşının qatları ilə eyniləşdirən Mörnane zahiri süjetdən tamamilə arınmış, daxili görmə qabiliyyətinə və vizual təxəyyülə arxalanan meditativ bir nəsr yaradır.

Onun vizit kartı sayılan "Düzənliklər", uşaqlıq xatirələri ilə formalaşan daxili coğrafiyanı canlandıran "Daxili ölkə" və gerçəkliklə təxəyyülün kəsişməsini araşdıran "Sərhəd rayonları" intellektual oxucu üçün fəlsəfi müşahidə manifestləridir.

Enn Karson (Anne Carson) - Kanada

Digər tərəfdən, ehtimala görə, antik dövrün nəfəsini müasir poeziya və esse ilə novatorcasına calayan kanadalı Enn Karson (Anne Carson) da builki ədəbiyyat Nobelçisi ola bilər.

Klassik yunan filologiyası ilə avanqard poetikanı qovuşduran kanadalı müəllif poeziya, tərcümə və tənqidi esseni vahid mozaikaya çevirərək kədər, itki və arzu duyğularını anatomik dəqiqliklə təsvir edir.

Mifik Herakl obrazını müasir travmalar kontekstində şeirlə yenidən quran "Qırmızı romanı", qardaşının vaxtsız ölümünə həsr olunmuş elegik kollaj tipli "Noks" və eşq ağrısının fəlsəfəsini açan "Acı-şirin Eros" onun janr qəliblərinə sığmayan başlıca kitablarıdır.

Mirça Kertaresku (Mircea Cărtărescu) - Rumıniya

Yaxud Şərqi Avropanın postmodern nəsrini monumental səviyyəyə qaldıran rumın ustadı Mirça Kertaresku da mükafata sahib ola biləcək yazıçıdır.

Rumıniya postmodernizminin bayraqdarı olan Kertaresku Buxarest şəhərinin qaranlıq küçələrini onirik yuxular, anatomik metaforalar və barokko təmtəraqlı fantastik obrazlarla zənginləşdirərək monumental epopeyalar toxuyur.

İnsan yaddaşının və bədəninin kosmik miqyasda araşdırıldığı "Korluq" trilogiyası (ayrı-ayrılıqda "Sol qanad", "Bədən" və "Sağ qanad" cildləri) ilə yanaşı, uşaqlıq həsrətini vizioner polifoniyaya çevirən "Nostalgiya" və kommunizm dövrünün tələbəlik kabuslarını əks etdirən "Solenoid" onun fövqəladə nəsrinin zirvəsidir.

Enrike Vila-Matas (Enrique Vila-Matas) - İspaniya

Bu cəsarətli estetik axtarışların sırasında müasir ispan nəsrinin ən müəmmalı siması Enrike Vila-Matasın adını çəkməmək də haqsızlıq olardı. İspaniyanın bu novator nasiri romanlarında müəllif kimliyini, mətnin daxili mexanizmlərini və yazıçılıq böhranını tədqiq edərək hekayə ilə fəlsəfi essenin sərhədlərini ustalıqla pozur. Ədəbiyyatdan imtina edib susmağı seçən qələm sahiblərinə həsr olunmuş "Bartlbi və Co", ədəbiyyatı sağalmaz bir ehtirasa çevirən "Montano xəstəliyi" və gənclik xatirələrinin parodiyası sayılan "Paris heç vaxt bitmir" onun bioqrafik oyunlarla zəngin əsas şah əsərləridir. Tənqidçilər onun ədəbiyyatı həddindən artıq intellektual oyuna çevirməsini Akademiyanın sevdiyi ictimai-siyasi ağırlıqdan uzaq saysalar da, formanı və mətnin təbiətini bu dərəcədə dərindən sorğulayan bir ustanın kölgəsi həmişə Nobel intizarının ən cazibədar guşəsində dolaşmaqda davam edir.

Kristina Rivera Qarsa (Cristina Rivera Garza) - Meksika

Latın Amerikasının sənədli və konseptual cəsarətini sözə çevirən Kristina Rivera Qarsanın adı da bu unikal polifoniyanı tamamlayır.

Meksikalı yazıçı sənədli arxivləri, hüquqi protokolları və fərdi xatirələri bədii toxumaya daxil edərək Latın Amerikasındakı dövlət zorakılığı, cinsi ayrı-seçkilik və qətllərin yaratdığı travmaları cəsarətlə ifşa edir.

Bacısının qətlinin sənədli xronikasını ədalət fəryadına çevirən "Liliananın yenilməz yayı", ruhi xəstəxana arxivlərindən qadın taleyini dirildən "Heç kəs məni görməyəcək" və dilin zorakılıqla əlaqəsini tədqiq edən "Kədərli qızların qulağına pıçıldanan avanqard" onun ictimai məsuliyyət daşıyan kəskin nəsrinə parlaq nümunələrdir.

Sonda qeyd edək ki, bütün bu məlumatlarda sonra da, Can Xuenin 2026-cı ilin ədəbiyyat Nobelçisi olması bütün ehtimallardan daha aydın görünür.

Süni intellekt məlumatları əsasında hazırladı: Sevinc Mürvətqızı

• Akademik Musiqili Teatr yeni mövsümə start verdi - “Arşın mal alan”la
• Məşhur teatr “Makbet” ilə fəaliyyətini bərpa etdi
• Dünya Saatçılıq Günü qeyd ediləcək