Bu gün Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Mirzə İbrahimov 1911-ci il oktyabrın 28-də Cənubi Azərbaycanın Sərab şəhəri yaxınlığındakı Eyvaq kəndində anadan olub. 1918-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçən İbrahimov 7 yaşında atasını itirərək həyatının ən ağır, böhranlı illərinə qədəm qoyub. Neft mədənlərində çalışan dayısının himayəsinə sığınan gənc Mirzə uşaq yaşlarından etibarən Balaxanı və Zabrat kəndlərində muzdlu işçi kimi çalışaraq dolanışığını təmin edib.

Məhz bu kəskin proletar keçmişi sonradan onun sovet nomenklaturası tərəfindən "sinfi cəhətdən etibarlı kadr" kimi qəbul edilməsində əsas baza rolunu oynayıb. O, 1926–1930-cu illərdə Balaxanı fabrik-zavod (FZƏ) məktəbində təhsil alıb və işləyib. Bədii yaradıcılığa da bu mühitdə, Zabrat fəhlə ədəbiyyat dərnəyinin üzvü kimi başlayıb. Onun ilk şeiri olan “Qazılan buruq” 1930-cu ildə "Aprel alovları" məcmuəsində dərc edilib. İbrahimov Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun ikiillik hazırlıq şöbəsində ilkin elmi təhsilini bitirdikdən sonra, 1933-cü ildə Naxçıvanda MTS (Maşın-Traktor Stansiyası) siyasi şöbəsində "Sürət" qəzetinin redaktoru kimi fəaliyyətə başlayaraq siyasi-ideoloji mediaya ilk addımlarını atıb.

1930-cu illərin ortaları Azərbaycan ziyalı elitası üçün ən ağır və təhlükəli dövr idi. SSRİ daxilində başlayan və Azərbaycanda Mərkəzi Komitənin Birinci katibi Mir Cəfər Bağırov tərəfindən amansızlıqla icra edilən kütləvi təmizləmələr dövründə 120 mindən çox insan, o cümlədən Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Ruhulla Axundov kimi onlarla aparıcı fikir adamı məhv edilib. Belə bir tarixi fonda Mirzə İbrahimovun mərkəzi rəhbərliyin hədəfindən yayınması xüsusi diqqət çəkir.

Faktlar təsdiq edir ki, İbrahimovun sağ qalmasının əsas səbəblərindən biri onun düzgün hesablanmış coğrafi və akademik yerdəyişməsi olub. O, repressiya dalğasının ən şiddətli dövründə, 1935-1937-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Leninqraddakı Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasında təhsil alıb. O, burada görkəmli yazıçı və publisist Cəlil Məmmədquluzadənin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş dissertasiya işini müdafiə edərək alimlik dərəcəsi alıb. Qanlı təmizləmələrin mərkəzi olan Bakıdan uzaqda elmi işlə məşğul olması onu ilkin zərbələrdən qoruyub.

Buna baxmayaraq, İbrahimov sistemin yaratdığı terror mühitindən tamamilə təcrid olunmamışdı. Sonrakı onilliklərdə verdiyi arxiv müsahibələrində o, sistemin daxili işləyişi və psixoloji təzyiqləri barədə ifşaedici detallar açıqlayıb. O cümlədən, NKVD (Xalq Daxili İşlər Komissarlığı) tərəfindən dindirilmələr zamanı şair Səməd Vurğuna qarşı "donos" yazmağa məcbur edildiyini etiraf edib. Həmçinin, xalq artisti Mirzağa Əliyevin "xalq düşməni" damğası ilə teatrdan uzaqlaşdırılmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyi vaxt İbrahimovun yanına kömək məqsədilə necə pis vəziyyətdə gəldiyini xatırlayıb. Bu detallar sübut edir ki, İbrahimov sistemin reallıqlarını aydın dərk edərək ehtiyatlı davranış nümayiş etdirib, radikal münaqişələrdən qaçmaqla həm fiziki mövcudluğunu, həm də peşəkar karyerasını qoruya bilib.

Yazıçının fəaliyyətində əsas mərhələlərindən biri İkinci Dünya müharibəsi çərçivəsində sovet ordusunun İrana daxil olması ilə bağlıdır. 1941-ci il avqustun 25-də Qırmızı Ordu Cənubi Azərbaycana yeridildikdən qısa müddət sonra, siyasi etibarlılığı nəzərə alınaraq İbrahimov Təbrizə göndərilib. O, 1941-ci il oktyabrın 11-dən etibarən Təbrizdə fəaliyyətə başlayan "Vətən yolunda" ordu qəzetinin məsul redaktoru təyin edilib. Tirajı 15.000 nüsxəyə çatan bu qəzet 1942-ci il aprelin 13-nə qədər cəmi 89 say buraxsa da, yerli ziyalıların, şair və yazıçıların bir araya gəldiyi əsas mədəniyyət mərkəzinə çevrilib. Hətta 1945-ci ildə qəzetin və maarif strukturlarının bazasında xüsusi "Şairlər məclisi" yaradılıb.

İbrahimovun buradakı missiyası sadəcə sovet rəhbərliyinin direktivlərini təbliğ etməkdən ibarət deyildi. O, Təbrizdə Mərziyə Üskuyi, Əlirza Nabdil Oxtay, Səməd Behrəngi kimi yerli müəlliflərin, həmçinin Şəhriyar, Səhənd, Savalan kimi klassik və modern şairlərin fəaliyyətini yaxından izləyib, onlarla birbaşa təmas qurub. İbrahimov Cənubda baş qaldıran milli oyanış prosesinin, eləcə də 1945-ci il dekabrın 12-də Təbrizdə Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə qurulan Azərbaycan Milli Hökumətinin (21 Azər hərəkatı) şahidi olub. Bu hökumətin bir il sonra, 1946-cı ilin dekabrında Pəhləvi rejimi tərəfindən qan içində boğulması və nəticədə on minlərlə insanın qətlə yetirilməsi, minlərlə insanın isə Arazın şimalına qaçması yazıçının yaddaşında silinməz iz qoyub.

Cənubi Azərbaycanda cərəyan edən bu tarixi faciələr və reallıqlar İbrahimovun bədii yaradıcılığına təsirsiz ötüşməyib. Yazıçı "Azad" (1946), "12 dekabr" (1946), "Tonqal başında" (1947), "İztirabın sonu" (1947) kimi sənədli-hekayələr silsiləsini qələmə alıb. Onun Cənubi Azərbaycandakı milli-azadlıq hərəkatını bütün miqyası ilə əks etdirən "Gələcək gün" (1948) siyasi romanı rezonans doğurub. Cənubdakı xalqın həyatını detallı şəkildə göstərən bu monumental əsər 1951-ci ildə 2-ci dərəcəli "Stalin" mükafatına layıq görülüb.

Mirzə İbrahimovun karyerasında ən riskli və Azərbaycan dövlətçiliyi üçün ən strateji gediş 1956-cı ildə qəbul edilən dil qanunu olub. İ.Stalinin ölümündən sonra N.Xruşşov dövrünün gətirdiyi qismən liberallaşma (mülayimləşmə) mühitindən istifadə edən Azərbaycanın yerli rəhbərliyi milli kimliyin rəsmi müstəvidə təsdiqi üçün hərəkətə keçib.

Həmin vaxt Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsində olan Mirzə İbrahimov və Azərbaycan Kommunist Partiyasının Birinci katibi İmam Mustafayevin birgə təşəbbüsü nəticəsində 1956-cı il avqustun 21-də tarixi qərar qəbul edilib. Rəsmi qəzetlərdə avqustun 25-də dərc edilən bu qanuna əsasən, 1937-ci ildə təsdiq edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasına (Əsas Qanununa) yeni maddə əlavə edilib. Qanunun mətnində qeyd olunurdu: "Maddə 151. Azərbaycan SSR-in Dövlət dili Azərbaycan dilidir".

İbrahimov bu qanunvericilik aktının ideoloji zəminini hələ on bir il əvvəl, 1945-ci ildə Təbrizdə çap etdirdiyi və ana dilinin hüquqlarını müdafiə edən "Azərbaycan dili" adlı məqaləsində formalaşdırmışdı. Lakin İbrahimovun və Mustafayevin birbaşa mərkəzdən xəbərsiz həyata keçirdikləri bu institusional milliləşdirmə siyasəti Moskvanın qəzəbinə tuş gəlib. SSRİ Mərkəzi Komitəsi bu addımı beynəlmiləlçilik xəttindən sapma və təhlükəli "millətçilik" kimi xarakterizə edib. Tarixi reallıqlar onu göstərir ki, məhz bu milli təşəbbüsə görə qısa müddət sonra hər iki şəxs cəzalandırılıb. Mirzə İbrahimov 1958-ci ilin əvvəlində Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsindən kənarlaşdırılıb və yerinə İmran Qasımov gətirilib, ardınca 1959-cu ildə İmam Mustafayev Birinci katib postunu itirib. Bu epizod İbrahimovun sırf konformist sovet məmuru olmadığını, həlledici anlarda öz siyasi vəzifəsini milli maraqlara qurban verməyi bacardığını birbaşa sübut edən ən böyük faktdır.

Mirzə İbrahimov partiya rəhbərliyinin direktivlərini yaxşı bilsə də, əsərlərində dövrün gerçək problemlərinə və idarəetmədəki repressiv üsullara tənqidi yanaşmağı bacarıb. Onun bədii-dramatik inkişafı ilk irihəcmli əsəri olan və 1935-ci ildə yazılmış, kolxozlaşma dövrünün sərt ziddiyyətlərini əks etdirən "Həyat" pyesi ilə başlayıb. İllər keçdikcə "Madrid", "Məhəbbət", "Kəndçi qızı" (bu əsər 1965-ci ildə M.F.Axundov adına Dövlət Mükafatına layıq görülüb), "Yaxşı adam", "Közərən ocaqlar" kimi səhnə əsərlərini yaradıb.

Bununla belə, yazıçının SSRİ dövrü idarəetmə problemlərini kəskin şəkildə ifşa edən ən güclü bədii mətni 1957-ci ildə qələmə aldığı "Böyük dayaq" romanıdır. Romanda kolxoz sədri Rüstəm kişi obrazı üzərindən cəmiyyətə yuxarıdan baxan, xalqa yox, yalnız inzibati amirliyə güvənən, lakin nəticədə hər şeyini itirən idarəçi tənqid olunub. Araşdırmalar göstərir ki, roman tamamilə sənədli və təcrübi materiallar əsasında yazılıb. İbrahimov kolxoz həyatının daxili mexanizmlərini öyrənmək üçün Sabirabad rayonuna gedib, orada Suqovuşan kəndindəki Həzi Aslanov adına kolxozun sədri Rüstəm Abbas oğlu Tağıyevin (əslən İrəvanın Sərdərabad rayonundan idi) evində həyat yoldaşı Rübabə xanımın qonaqpərvərliyi ilə düz üç ay yaşayıb. Yazıçı Rüstəm kişinin həm avtoritar idarəetmə metodlarını, həm də ailədaxili çəkişmələrini müşahidə edərək Rüstəm, Qaraş, Səkinə, Pərşan kimi real həyat prototiplərini formalaşdırıb. Əsərin əsasında 1962-ci ildə kinorejissor Həbib İsmayılov eyniadlı "Böyük dayaq" filmini çəkib. Filmin ssenari müəllifi İbrahimov özü olub, mürəkkəb Rüstəm kişi obrazını isə milli kinosənətinin korifeyi Ələsgər Ələkbərov canlandırıb. Bu ekran əsəri partiya rəhbərliyində demokratikləşmə prosesinə çağırış kimi bu gün də aktuallığını qoruyur.

Bundan əlavə, yazıçı dünya klassiklərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsində əvəzsiz işlər görüb. Uilyam Şekspirin "Kral Lir", "On ikinci gecə", A.N. Ostrovskinin "Quduz pullar", "Müdrik olan hər kəsə kifayətdir sadəlik", A.P. Çexovun "Üç bacı", Molyerin "Don Juan" pyeslərini ana dilinə tərcümə edərək teatr repertuarlarını zənginləşdirib.

Yüksək siyasi vəzifələrdən kənarlaşdırılmasına baxmayaraq, İbrahimov cəmiyyətdəki nüfuzunu qoruyub və fəaliyyətini əsasən institutlararası və diplomatik müstəviyə köçürüb. 1976-cı ildə o, öz təşəbbüsü ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Şöbəsini yaradıb və ömrünün son gününədək həmin şöbəyə rəhbərlik edib. Bu addım sübut edir ki, siyasi statusundan asılı olmayaraq, yazıçının Cənubi Azərbaycan məsələsinə baxışı dəyişməyib və o, bu regionun ədəbi irsini rəsmi akademik səviyyədə qorumağı özünə borc bilib.

Xarici siyasət və ictimai əlaqələr sahəsində isə o, 1977-ci ildən Asiya və Afrika Ölkələri ilə Sovet Həmrəylik Komitəsinin sədri qismində fəaliyyət göstərib. Bu status ona Helsinki, Banqkok, Stokholmda keçirilən ümumdünya konqreslərində, habelə ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Misirdə SSRİ-ni, dolayısı ilə də Azərbaycan mədəniyyətini təmsil etmək imkanı verib.

Mirzə İbrahimov 1993-cü il dekabrın 17-də, 82 yaşında Bakıda vəfat edib və Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Ölümündən bir neçə il sonra, 1996-cı il fevralın 5-də yazıçının xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə xüsusi dövlət qərarı qəbul edilib.

Mirzə İbrahimov standart çərçivələrə sığan sıravi sovet ziyalısı olmayıb. O, mürəkkəb siyasi reallıqlar içərisində qərar verməyi bacaran, bürokratik resurslardan milli ideologiyanın formalaşdırılması üçün rasional istifadə edən peşəkar strateq idi. Repressiya maşınından ustalıqla yayınması və ardınca yaranan fürsətləri həm ədəbiyyatın inkişafı, həm də dil hüquqlarının bərpası üçün səfərbər etməsi onun fəaliyyətinin əsas leymotivini təşkil edir. Onun Cənubi Azərbaycan həqiqətlərini qələmə alaraq böyük tirajlarla yayması və 1956-cı ildə birbaşa karyerasını riskə ataraq Azərbaycan dilini dövlət dili kimi təsdiqlətməsi İbrahimovun avtoritar bir struktur daxilində necə məharətli milli mübarizə nümayiş etdirdiyini bütün detalları ilə sübut edir.

• Məşhur bəstəkardan yeni əsər - 90 illik yubileyində
• Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında azman imza - Onu niyə “Koroğlunun qələm dəlisi” adlandırırdılar?
• "Call of Duty" oyununun filmi yayımlanacaq