Kulis.az "Loqlayn" layihəsindən Jüli Qavrasın "La faute a Fidel" filmi haqqında məqaləni təqdim edir.

Düşünün ki, doqquz yaşınız var, Parisin ən elit məhəllələrindən birində, nəhəng, işıqlı və hər cür komfortla təmin olunmuş bir evdə yaşayırsınız. Həyatınız qüsursuzdur. Səhərlər katolik məktəbində din dərsləri, günorta sevimli ispan dayənizin bişirdiyi ləziz yeməklər, axşamlar isə sakit, nizamlı ailə mühiti. Siz bu kiçik və təhlükəsiz dünyanın mərkəzisiniz. Bəs bir gün valideynləriniz qəfildən dünyanı xilas etmək eşqinə düşsə və sizin o qüsursuz, isti dünyanız bir gecənin içində dəyişsə, nə baş verər?

Biz adətən kinoda siyasi radikalizmi, inqilabları və ideoloji mübarizələri böyüklərin, fədakar qəhrəmanların və ya əzilmiş kütlənin gözündən izləməyə öyrəşmişik. Ancaq fransız rejissoru Jüli Qavrasın 2006-cı ildə lentə aldığı "La faute a Fidel" (Fidelin günahı) filmi siyasəti tamamilə fərqli, ən gözlənilməz və bəlkə də ən doğru bucaqdan, bütün bu siyasi xaosun ortasında qalan, heç nəyi başa düşməyən, amma hər şeyini itirən doqquz yaşlı mühafizəkar bir qız uşağının gözündən danışır. Jüli Qavras öz debüt filmində pafoslu manifestlərdən, "yaşasın inqilab!" şüarlarından məharətlə qaçaraq, ideologiyanın ailə institutunu, psixologiyanı necə darmadağın etdiyini zərif, ironik bir dillə ekrana gətirir.

Hadisələr 1970-1971-ci illərin Fransasında, Çilidə Salvador Alyendenin hakimiyyətə gəlməsi və Avropada solçu hərəkatların ən qaynar dövründə cərəyan edir. Baş qəhrəmanımız balaca Anna vətəndaş cəmiyyətinin, mülkiyyət hüququnun və nizamın qatı tərəfdarıdır. Bəli, doqquz yaşlı qız uşağı və qatı mühafizəkarlıq! Annanın valideynləri, vəkil atası Fernando və jurnalist anası Mari cəmiyyətin elit təbəqəsinə aid olsalar da, İspaniyadan qaçıb gələn kommunist qohumlarının təsiri və Çilidəki hadisələrin fonunda qəfildən "oyanırlar". Onlar öz burjua həyatlarından utanmağa başlayır, hər şeyi atıb radikal solçu fəaliyyətə qoşulurlar. Və böyük ailə faciəsi də elə buradan başlayır. Valideynlər böyük mənzildən çıxıb kiçik, təmirsiz bir evə köçürlər. Annanın sevimli dayəsi "istismar simvolu" olduğu üçün işdən çıxarılır, ev isə daim siqaret çəkən, yüksək səslə mübahisə edən, saqqallı, qəribə fəalların sığınacağına çevrilir.

Qavras bizi çox maraqlı, paradoksal bir sualla üz-üzə qoyur: dünyadakı bütün insanların bərabərliyi və xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparan valideynlər, niyə öz övladlarının kiçik, məsum dünyasını bu qədər asanlıqla məhv edirlər? Anna üçün evə doluşan o saqqallı kommunistlər işıqlı gələcəyin carçıları yox, onun şəxsi məkanını, uşaqlıq komfortunu işğal edən barbarlardır. Film boyu Anna qaranlıq küçəyə çıxmaqdan imtina edir, anasının ona zorla geyindirdiyi ucuz paltarlara nifrət edir, köhnə, nizamlı həyatını geri istəyir. Ən maraqlısı odur ki, rejissor bizi doqquz yaşlı bu "balaca burjua"nın tərəfini tutmağa məcbur edir. Çünki Annanın mübarizəsi mülkiyyət uğrunda deyil, onun mübarizəsi böyüklərin eqoistliyinə, öz idealları naminə övladlarını qurban vermələrinə qarşıdır.

Valideynlərin xarakterindəki daxili ziddiyyətlər, ikiüzlülük və qüsurlar ssenaridə dəqiqliklə işlənib. Atası Fernando axşamlar fəhlə sinfinin hüquqlarından, bərabərlikdən, mülkiyyətin ləğvindən alovlu çıxışlar edir, amma eyni zamanda Annanın nənə-babasından (öz qaynatasından) gələn pulla yaşayır. Anası qadın hüquqları, abort azadlığı haqqında kitab yazır, dünyanı xilas etməyə çalışır, lakin evdəki uşaqlarına ayırmağa vaxt tapmır, onlara quru, emosiyasız, sadəcə bioloji bir "yoldaş" kimi yanaşır. Qavras bu detallarla çox kəskin bir siyasi diaqnoz qoyur: böyük ideologiyalar, uzaqdakı "kütlə"ni sevmək həmişə asandır, çətin olan öz yaxınındakı, dizinin dibindəki fərdi, övladını sevmək, onu anlamaqdır. Anna məhz bu fədakarlığın, "böyük məqsədlər"in girovuna çevrilir.

Filmin vizual dili, rakursları və estetikası bu mövzunu mürəkkəb, lakin axıcı şəkildə tamamlayır. Rejissor kameranı bilərəkdən çox vaxt Annanın göz səviyyəsində, yəni aşağıdan yuxarıya doğru qurur. Bu, təkcə vizual seçim deyil, həm də psixoloji təzyiqin ifadəsidir. Kamera bizə göstərir ki, böyüklərin dünyası nə qədər səs-küylü, nə qədər qorxunc, nizamsız və ucadır. İclaslarda danışılanlar, "imperializm", "kapital", "birlik" kimi sözlər Annanın qulağında sadəcə qorxunc əks-səda verir. O bu sözlərin mənasını bilmir, amma onların evdən gülüşü, rahatlığı və sevgini alıb apardığını yaxşı hiss edir. Filmin birinci hissəsindəki o işıqlı, geniş kadrlar, simmetrik mizanlar, valideynlərin radikallaşması ilə yerini dar, havasız, tüstülü otaqlara, asimmetrik kadr kompozisiyalarına, klostrofobik bir atmosferə təhvil verir. Anna nəfəs ala bilmir, çünki valideynlərinin yeni "azadlıq" fəlsəfəsi onun üçün mənəvi həbsxanaya çevrilib.

Digər tərəfdən, filmin adı – "Fidelin günahı" çox incə və satirik bir metaforadır. Filmin əvvəlində Annanın ispan dayəsi dünyadakı bütün bəlaların, bədbəxtliklərin, hətta ailədəki kiçik problemlərin belə Fidel Kastronun, kommunistlərin ucbatından baş verdiyini təlqin edir. Anna bu bəsit, şablon fikri asanlıqla mənimsəyir. Lakin film irəlilədikcə, Annanın özü də dəyişir. O anlamağa başlayır ki, həm sevimli katolik məktəbinin diktə etdiyi cəhənnəm qorxuları, həm dayəsinin bəsit "Fidel xofu", həm də valideynlərinin saxta bərabərlik nağılları eyni qəpiyin fərqli üzləridir, hamısı böyüklərin uşaqlara yeritmək istədiyi doqmalardır.

Burada ən güclü kinematoqrafik və psixoloji dönüş nöqtələrindən biri Annanın daxili mübarizəsinin necə intellektual müstəviyə keçməsidir. Kütləvi kinoda adətən belə uşaq obrazları sonda valideynlərini tamamilə rədd edir, evdən qaçır və ya faciəvi şəkildə ölür. Lakin Jüli Qavras intellektual rejissordur. O, Annanı kor-koranə inkarçı kimi saxlamır. Anna asta-asta, əzab çəkərək valideynlərinin oxuduğu kitabları vərəqləməyə, qəzetlərdəki şəkillərə baxmağa, eşitdiyi siyasi terminləri öz uşaq məntiqi ilə analiz etməyə başlayır. Məsələn, o, sinfi mübarizəni başa düşmür, amma ağacda təkbaşına oturan qıza niyə digərlərinin oynamağa icazə vermədiyini görəndə ədalətsizliyin nə demək olduğunu başa düşür. Film bizə uşağın siyasəti şüarlarla yox, şəxsi təcrübəsi, ağrısı ilə necə kəşf etdiyini nümayiş etdirir.

Filmi izlədikcə beynimizdə dönə-dönə eyni sual fırlanır: Bəs qurtuluş haradadır? Doqmatik bir cəmiyyətdən, rejimdən qaçıb başqa bir radikal qəlibin içinə girmək insanı doğrudanmı azad edir?

Filmin uğuru elə bu suala verdiyi cavabsızlıq, yəni tamaşaçını didaktikadan uzaq tutmasıdır. Valideynlər öz qərarlarında qismən haqlıdırlar, çünki dünyadakı qəddarlığa laqeyd qala bilmirlər. Amma Anna da haqlıdır, çünki o da uşaqlığını, ona aid olan kiçik sevincləri yaşamaq istəyir. Rejissor tərəf tutmur, ailə modelinin və ideologiyanın necə toqquşduğunu göstərir. Filmin sonunda Anna artıq o qorxaq, kor-koranə itaət edən balaca burjua qızı deyil. Lakin o, valideynlərinin kopyasına çevrilmiş kiçik kommunist də deyil. O, artıq sual verməyi, şübhə etməyi, dini və siyasi doqmaların kənarına çıxaraq öz fərdi düşüncəsini formalaşdırmağı öyrənən bir şəxsiyyətdir.

• Britaniyanın “Avroviziya”dakı uğursuzluğu araşdırılacaq
• "Hiss olunur ki, müəllif özünə sərbəstlik vermir" - Hekayə müzakirəsi
• Rəşad Nağı Mustafa: "Müəllifin ölkədəki siyasi prosesi əsərinə gətirmək borcu yoxdur" - Müsahibə