Kulis.az İbrahim Azizin "Filosoflar haqqında maraqlı faktlar" yazısını təqdim edir.
İnsanlıq tarixinin ən iti zəkaları olsalar da, filosofların həyatları bəzən ən absurd ssenariləri xatırladır.
Biri bütün mirasını paylayıb kənd müəllimi işləyir, digəri özünü ilahiləşdirmək üçün Etna vulkanına tullanır, bir başqası isə öləndən sonra mumiyalanmış başını nümayiş etdirir.
Bəlkə də, dünyanı dərk etmək üçün əvvəlcə "normal"lıq çərçivəsindən çıxmaq lazımdır.
Bu gün sizinlə, ağılın sərhədlərini zorlayan, lakin gündəlik həyatlarında bir o qədər çarəsiz və ya gülməli görünən filosofların portretlərini cızacağıq.
Empedokl
Empedokl — Təxminən e.ə. 490-cı ildə Siciliyanın Akraqas (indiki Aqricento) şəhərində, nüfuzlu və zadəgan bir ailədə anadan olmuşdur.
Şəxsi həyatında demokratiya tərəfdarı kimi tanınsa da, özünü olduqca təmtəraqlı aparardı; başına qızıl çələng qoyar, qırmızı rəngli bahalı xalat geyinər və küçələrdə xidmətçilərinin müşayiəti ilə gəzərdi.
Şəhəri idarə etmək üçün ona krallıq təklif etdilər, amma o, razı olmadı. Bunun əvəzinə xalqın arasında qalıb həkimlik və sehrbazlıqla məşğul olmağı seçdi.
Dörd ünsür (od, su, hava və torpaq) nəzəriyyəsinin banisi olan bu ekssentrik mütəfəkkir, özünü həm şair, həm də sehrbaz hesab edirdi.
Rəvayətə görə, o, ölümsüzlüyünü və tanrılaşdığını sübut etmək üçün özünü Etna vulkanının kraterinə atmışdır.
Rəvayətə görə, vulkan onun "tanrılığını" qəbul etməyərək, sadəcə bürünc səndəllərini geri püskürmüşdür.
O, həmçinin vegeterian idi; reinkarnasiyaya inandığı və heyvanların insan ruhu daşıya biləcəyini düşündüyü üçün hətta dəfnə yarpağı çeynəməyi belə günah hesab edirdi.
Diogen
Diogen — Təxminən e.ə. 412-ci ildə Sinopda (indiki Türkiyə ərazisində) dünyaya gəlmişdir.
Onun fəlsəfə dünyasına girişi, atası ilə birgə saxta pul kəsmək ittihamı ilə doğma şəhərindən qovulmasından sonra baş tutmuşdur.
O, heç vaxt evlənməmiş, ailə həyatını və mülkiyyəti qətiyyətlə rədd etmişdir.
Bütün dünyanı qarşısına alan, bir çəlləyə sığınan və günün günorta çağı fənərlə “adam axtarıram!” deyə hayqıran bu dahi, dövrünün ən böyük “performans sənətçisi” idi.
Onun mürəkkəbə və kağıza ehtiyacı yox idi; o, fəlsəfəsini kitab səhifələrinə deyil, birbaşa öz həyatına həkk etmişdi!
Qışın oğlan çağında buz kimi heykəlləri qucaqlayar, yayda özünü qaynar qumlara atardı.
Cəmi bir taxta kasası var idi, onu da bir uşağın suyu əli ilə içdiyini görəndə atdı ki, artıq yük olmasın.
Platon insanı “tüksüz, ikiayaqlı canlı” kimi tərif edəndə, Diogen bir xoruzu yolaraq Platonun akademiyasına gətirmiş və “Baxın, bu Platonun tərif etdiyi insandır!” demişdir.
Hipatia
Hipatia — Doğum tarixi dəqiq bilinməsə də, təxminən 355-370-ci illər arasında İsgəndəriyyədə doğulduğu ehtimal olunur.
Atasından aldığı möhtəşəm təhsil sayəsində dövrünü qabaqlamışdı.
Heç vaxt evlənməmişdir; deyilənlərə görə, o, özünü tamamilə elmə həsr etmiş və "həqiqətlə evli olduğunu" bildirmişdir.
O, həm də şəhərin rəhbəri Oresteslə yaxın dost idi və ona məsləhətlər verirdi.
Məhz bu dostluq və siyasi gücü onun başına bəla oldu.
Rəvayətə görə, Hipatia ona aşiq olan və dərslərindən yayınan bir tələbəsini reallığa qaytarmaq üçün ona öz aybaşı bezini atmışdır.
“Sənin aşiq olduğun şey budur, gözəl bir ideya deyil” deyərək, fiziki gözəlliyin əslində nə qədər keçici və maddi olduğunu sərt şəkildə nümayiş etdirmişdir.
Tarixin ilk qadın riyaziyyatçısı və filosoflarından biri olan Hipatiya, İsgəndəriyyə Kitabxanasının simvoluna çevrilmişdi.
O, neoplatonizmi tədris edir, astrolab kimi mürəkkəb elmi cihazların təkmilləşdirilməsi üzərində çalışırdı.
Təəssüf ki, bu dahi qadın fanatik kütlə tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir.
Rene Dekart
Rene Dekart — Zəkanın və məntiqin simvolu olan Dekartın həyatı əslində böyük bir kədərlə yoğrulmuşdu.
Rəsmi nikahı olmasa da, Helena Jans adlı xidmətçi bir qadınla münasibətindən Fransin adlı qızı doğulmuşdu.
Qızının cəmi beş yaşında qızılcadan vəfat etməsi Dekartın həyatındakı ən böyük faciə hesab olunur və bu hadisə onu daha da qapalı, tənha həyata sövq etmişdir.
O, dinclik tapmaq üçün Hollandiyada tez-tez yaşayış yerini dəyişər və ünvanını gizli saxlayardı.
“Düşünürəm, deməli varam” prinsipi ilə modern fəlsəfənin təməlini qoyan Dekart, eyni zamanda həndəsəni cəbrlə birləşdirən dahi bir riyaziyyatçı idi.
O, həyatının böyük hissəsini müxtəlif səyahətlərdə və ordu sıralarında xidmət edərək keçirmişdir.
Dekartın çəpgöz qadınlara qarşı qəribə bir marağı var idi; bu meyillilik onun uşaqlıqda bəyəndiyi çəpgöz bir qıza bəslədiyi ilk hisslərlə əlaqələndirilir.
Həmçinin, adətən günorta saat 11-ə qədər yatmağı sevən filosof, İsveç kraliçası Kristinanın tələbi ilə hər səhər saat 5-də fəlsəfə dərsi keçmək məcburiyyətində qaldığı üçün soyuqlayaraq sətəlcəmdən vəfat etmişdir.
Ceremi Bentam
Ceremi Bentam — Düşünün, cəmi 3 yaşında latın dilində danışan, 12 yaşında Oksfordun qapılarından içəri girən bir uşaq dahi!
Heç vaxt evlənməsə də, qadınlara qarşı tamamilə laqeyd deyildi; gəncliyində bir neçə uğursuz evlilik təklifi etmişdi.
Ən çox insan üçün ən çox xoşbəxtlik prinsipini müdafiə edən Bentam, eyni zamanda Panoptikon həbsxana modelinin yaradıcısıdır.
O, həqiqətən də olduqca ekssentrik bir həyat sürmüşdür.
Vəsiyyətinə uyğun olaraq, ölümündən sonra bədəni mumiyalanmış və London Universitet Kollecində şüşə qutuda sərgilənməyə başlamışdır.
Ən qəribəsi isə odur ki, gördüyünüz o üz əslində mumdandır; filosofun həqiqi başı uğursuz mumiyalanma ucbatından tanınmaz hala düşdüyü üçün illərlə öz ayaqlarının arasında, hamının gözü qabağında saxlanılmışdı!
Ömrünün böyük hissəsini yazmaqla və qardaşı Samuel ilə mühəndislik layihələri üzərində çalışmaqla keçirmiş, cəmiyyətdən nisbətən təcrid olunmuş bir həyat sürmüşdür.
Artur Şopenhauer
Artur Şopenhauer — 1788-ci ildə Dansiqdə (indiki Qdansk) bir tacir ailəsində dünyaya gəlmişdir.
Atasının intiharı azmış kimi, doğma anası belə onu “dözülməz və qəmgin” hesab edərək həyatından qovmuşdu.
Ömrü boyu heç vaxt evlənməmiş, qadınlara qarşı bəslədiyi kinli münasibəti ilə tanınmışdır.
Həyatı “əzab” və “kor iradə” kimi görən məşhur pessimist filosof, Hegelə dərin nifrət bəsləyirdi.
O, qəsdən mühazirələrini Hegelin dərsləri ilə eyni saata təyin edirdi; lakin tələbələr Hegeli seçdiyi üçün çox vaxt boş auditoriyaya mühazirə oxumalı olurdu.
Onun üçün bir itin sadiqliyi min insanın saxta dostluğundan daha dəyərli idi!
Şopenhauer pudellərinə hind fəlsəfəsindən götürülmüş “Atman” - yəni “Dünya ruhu” adını qoymuşdu.
Restoranlarda hamının təəccüblü baxışları altında öz köpəyi ilə ciddi-ciddi danışar, ona bir “cənab” kimi ehtiramla yanaşardı.
Sören Kyerkeqor
Sören Kyerkeqor — 1813-cü ildə Kopenhagendə dünyaya gəlmişdir.
Həyatı atasının dini vəsvəsələri və "lənətlənmiş ailə" inancı altında keçmişdir.
Onun həyatındakı ən mühüm hadisə Regina Olsen ilə nişanlanması və gözlənilmədən bu nişanı qaytarması idi; məhz bu qərar onun bütün yaradıcılığını (xüsusən "O, yoxsa bu?" əsərini) dərindən təsir etdi.
Kyerkeqor özünü cəmiyyətdən fərqlənən bir fərd sayırdı.
Kopenhagenin küçələrində gəzməyi çox sevirdi, amma beli əyri olduğu üçün qəribə yeriyirdi.
O dövrün satirik qəzetləri onun fərqli uzunluqdakı şalvar balaqları və yerişi ilə tez-tez məzələnirdilər; filosof isə bu istehzaları bir növ 'şəhidlik' kimi qəbul edirdi.
Ömrünün sonuna qədər subay qalan filosof, 42 illik qısa ömrünü yazmağa həsr edərək atasından qalan sərvəti bu yolda xərcləyib bitirdi.
Fridrix Nitsşe
Fridrix Nitsşe — Tanrının öldüyünü elan edən adamın özü, ömür boyu bitib-tükənməyən fiziki ağrılarla boğuşurdu.
1844-cü ildə Almaniyanın Röcken kəndində bir lüteran keşişinin oğlu kimi dünyaya gəlmişdir.
Ömrü şiddətli miqren tutmaları, daimi xəstəliklər və zəif görmə qabiliyyəti ilə mübarizədə keçmişdir.
Heç vaxt evlənməyən Nitsşe, rus mütəfəkkiri Lu Salomeyə dərin məhəbbət bəsləmiş, lakin etdiyi üç evlilik təklifinin hər birində rədd cavabı almışdır.
Nitsşe özünü ciddi bir bəstəkar hesab edirdi və piano üçün bir çox əsər bəstələmişdi.
Lakin dövrün məşhur dirijoru Hans fon Bülov onun musiqisini “zorlanmış bir pişiyin fəryadına” bənzədərək amansızcasına tənqid etmişdi.
Bütün bəşəriyyətə “Tanrı öldü!” deyə hayqıran və insanı özünü aşmağa, fövqəlinsan olmağa səsləyən o nəhəng zəka, sükutun qaranlığına qərq oldu.
Bacısı Elizabet ilə olan mürəkkəb münasibəti isə ölümündən sonra onun əsərlərinin təhrif olunmasına və yanlış məqsədlərə xidmət etməsinə səbəb olmuşdur.
Taleyin acı ironiyasına baxın ki, dünyanı yerindən oynadan bu filosof ömrünün son on ilini bir kəlmə belə kəsmədən, öz zehninin xarabalıqları arasında keçirdi.
Lüdviq Vitgenşteyn
Lüdviq Vitgenşteyn — Avropanın ən zəngin ailəsinin varisi, polad imperiyasının şahzadəsi...
Lakin Vitgenşteyn üçün qızıl yox, həqiqət daha dəyərli idi!
Üç qardaşının intiharı ilə sarsılan bu dahi, taleyini tamamilə fərqli bir məcrada qurdu.
Şəxsi həyatında homoseksual kimliyini mənimsəyən Vitgenşteyn üçün Devid Pinsent və Frensis Skinner ilə olan bağlılıqlar emosional və intellektual əhəmiyyət kəsb edirdi.
Aristokratik mənşəyinə rəğmən, Vitgenşteyn proletar həyat tərzini mənimsəyərək kənd müəllimliyi və xəstəxana sanitarlığı kimi fəaliyyətlərə üstünlük vermişdir.
Onun mükəmməllik ehtirası isə bəzən dözülməz həddə çatırdı.
Bacısı üçün tikdiyi evin tavanını cəmi üç santimetrə görə sökdürüb yenidən qurdurması sadəcə bir memarlıq şıltaqlığı deyil, onun həqiqətə və dəqiqliyə olan patoloji bağlılığı idi.
Onun dünyasında “təxminən düzgün” deyə bir anlayış yox idi!
"Traktatlar" əsərini bitirdikdən sonra fəlsəfənin bütün problemlərini həll etdiyini düşünərək bu sahədən uzaqlaşmış, lakin illər sonra yenidən geri qayıtmışdır.
Atasından qalan bütün var-dövləti qohumlarına paylayıb özü kasıb yaşamağı seçib. Çox sadə bir həyatı var idi, ancaq elmlə məşğul olurdu.
Jan-Pol Sartr
Jan-Pol Sartr — 1905-ci ildə Parisdə bir dəniz zabitinin ailəsində dünyaya gəlmişdir.
Uşaqlıqda keçirdiyi xəstəlik səbəbindən bir gözü görmə qabiliyyətini itirmiş və onda çəpgözlük yaranmışdı; həmçinin boyu cəmi 1.53 metr idi.
Heç vaxt rəsmi nikaha girməsə də, filosof Simon de Bovuar ilə yarım əsrdən çox davam edən məşhur "açıq münasibət" yaşamışdır.
Onlar çox maraqlı razılığa gəlmişdilər: hər ikisinin başqa sevgililəri ola bilərdi, amma bu barədə bir-birinə yalan danışmamalı idilər.
Azadlıq və məsuliyyət mövzularında yazan, Nobel mükafatından imtina etməsi ilə tanınan fransız filosof, 1935-ci ildə eksperiment məqsədilə meskalin (təbii mənşəli psixodelik maddə) qəbul etmişdi.
Bu təcrübədən sonra aylar, hətta illər boyu onu hər yerdə izləyən xəyali xərçənglərlə yaşadığını iddia edirdi.
O, bu xərçənglərlə söhbət etdiyini və onların öz tənhalıq qorxusunun bir simvolu olduğunu bildirirdi.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/kulis_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
