Kulis.az Malik Atilayın "O zaman rəng azad oldu – Səttar Bəhlulzadə "Abşeron mənzərəsi"" yazısını təqdim edir.

Başlanğıc və qayıdış

Mənim ruhum Fatmayının küləyi ilə yoğrulub. O külək ki, Abşeronun bütün kəndlərini bir-birinə bağlayan gözəgörünməz bir damar kimidir. Fatmayı, Əmircan, Zirə, Buzovna, Mərdəkan – ayrı adlara sahib olsalar belə, amma ruhları eyni nəfəsdən yoğrulub. Eyni sərt günəş, eyni isti hava, eyni daş divarlar, eyni susqun küçələr. Bakı çox vaxt mərkəzi ilə tanınır – gur işıqları, binaları, səs-küyü ilə.

Amma mənim üçün Bakı şəhərin mərkəzində yox, kəndlərinin sükutunda başlayır. Çünki şəhərin yaddaşı həmişə kənarda qorunur.

Səttar Bəhlulzadənin "Abşeron mənzərəsi"nə baxanda mən o yaddaşın rəngə çevrildiyini görürəm. O, 1909-cu ildə Əmircan kəndində doğulmuşdu və bu fakt onun bütün yaradıcılığının gizli açarıdır. Moskvada təhsil aldı, sərgilərdə iştirak etdi, tanındı, amma nə qədər uzaqlaşsa da, mövzu dəyişmədi. Çünki torpaq dəyişmirdi. Torpaq onun üçün dekorasiya deyildi; o, başlanğıc idi, qayıdış idi, varlığın özülü idi.

"Mən sərtəm, amma mənəm"

Bakı kəndlərinin bir-birinə bənzərliyi mənə həmişə qəribə bir bütövlük hissi verib. Eyni boz daş, eyni həyətdəki tut, əncir ağacı, ayrı küçələrdən eyni hava ilə şütüyən külək.

Bu bənzərlik darıxdırıcı deyil; əksinə, birliyə işarədir. Sanki torpaq öz xarakterini dəyişməyə razı deyil. O, hər kənddə eyni səslə danışır. Bəhlulzadənin Əmircan tablolarında da bu dəyişməz xarakter var.

Rənglər sakit bir gözəllik yaratmır; onlar dirəniş göstərir. Torpaq sanki deyir: “Mən sərtəm, amma mənəm”.

Onun rəsmlərində ilk baxışda lirika görürük. Amma bu lirikanın altında ciddi və ağır bir fikir yatır: insan mərkəz deyil. İnsan mənzərənin sahibi deyil, onun bir hissəsidir. Bu baxış romantik duyğusallıqdan daha dərindir.

Burada təbiət insan üçün fon deyil, insan təbiət üçün keçici bir kölgədir. Mənzərədə insan fiqurunun olmaması təsadüfi deyil. Bu, insanın yoxluğu yox, onun yerini bilməsidir. İnsan torpağın qarşısında kiçilir və məhz bu kiçilmədə böyüyür.

Şəhər səsdir, kənd isə yaddaş

"Abşeron mənzərəsi"də zaman hissi də fərqlidir. Orada konkret bir gün, bir saat seçilmir. Hər şey həm keçmiş, həm indi, həm də gələcəkdir. Bu, xatirənin zamanıdır.

Mən Səttar Bəhlulzadənin rəsmlərinə baxanda uşaqlığımı xatırlayıram, amma eyni zamanda öz faniliyimi də dərk edirəm. Torpaq qalır, mən dəyişirəm. Rəssam bunu sözsüz deyir.

O, zamanın axınını torpağın sabitliyinə qarşı qoyur və bu qarşıdurmadan dərin bir sükut yaranır.

Şəhərin metafizikası da burada başlayır. Bakı yalnız daşdan və küləkdən ibarət deyil; o, insanın torpaqla apardığı uzun bir dialoqdur. Şəhər mərkəzdə yüksələn binalarla özünü göstərir, amma ruhu kəndlərdə gizlənir.

Şəhər səsdir, kənd isə yaddaş. Şəhər dəyişmək istəyir, kənd xatırlamaq. Bu iki qat bir-birinə qarşı deyil; biri digərini tamamlayır.

Bəhlulzadənin Əmircanı şəhərin o gizli qatını üzə çıxarır. O, Bakını səs-küyündə yox, susqunluğunda göstərir. Şəhərin metafizikası məhz bu susqunluqdadır – torpağın insanı səssizcə formalaşdırmasında.

Fatmayıda axşam düşəndə torpaq bir anlıq dayanırdı. Günəş alçalır, kölgələr uzanır, külək sakitləşirdi. O sükutda mən öz nəfəsimi eşidirdim. İndi anlayıram ki, o sükut insanın özü ilə üz-üzə qaldığı andır.

Bəhlulzadənin tablolarında da eyni üzləşmə var. Rənglər parlaqdır, amma içində qəribə bir sakitlik gizlənir. Sanki hər şey yanır, amma səssiz yanır.

Onun Əmircanı konkret bir kənd olmaqdan çıxıb rəmzə çevrilir. Bu rəmz doğma yer anlayışıdır. Müasir insan sürətin içində parçalanır, yaddaşını itirir. Amma bu rəsmlər insanı yavaşladır.

Onlar səni torpağa qaytarır. Bu qayıdış nostalji deyil; bu, varlığın özünü tanımasıdır. İnsan öz torpağını xatırlayanda özünü xatırlayır.

Orada nə külək susur, nə rəng solur, nə də söz bitir.

Rəsmlərə hər baxışımda yeni bir qat açılır. Bəzən orada fanilik görürəm – geniş səma altında kiçilən insan. Bəzən isə əksinə, davamlılıq görürəm – torpaqla birləşəndə möhkəmləşən varlıq.

İnsan keçicidir, torpaq qalıcıdır. Amma insan torpağa bağlananda özü də qalıcı bir izə çevrilir. Sənət də elə budur: keçicini qalıcıya bağlamaq.

Düşünürəm ki, Bakı kəndlərinin bənzərliyi də bu fəlsəfədən gəlir. Onlar eyni yaddaşı paylaşır. Hər kənd ayrı ad daşıyır, amma hamısı eyni ruhun müxtəlif səsləridir.

Fatmayı mənim səsimdir, Əmircan onun səsi. Amma torpaq eynidir. O torpaq ki, bizi həm sərtləşdirir, həm də dərinləşdirir.

İndi o rəsmlərə baxanda anlayıram ki, şəhər yalnız bir məkan deyil; o, insanın daxilində qurulan bir aləmdir. O aləmin təməli torpaqdır.

Mənim gözlərimdə Fatmayının işığı var. Onun rənglərində Əmircanın işığı yanır. Bu işıq sönmür. Çünki torpaq sönmür.

Torpaq yaddaşdır. Yaddaş isə insan ruhunun ən dərin qatıdır. Orada nə külək susur, nə rəng solur, nə də söz bitir.

• Vatikanı dəhşətə gətirən "pornoqrafiya" - Xəsis dahi şah əsərlərini niyə oda atmışdı?
• Məşhur aktyor vəfat etdi
• Sabah Kilimancaro yürüşümün ilk günüdür... - Vəfa Qəhrəman