Kulis.az XX əsrin ən yaxşı 20 romanını təqdim edir.
1. Franz Kafka - "Çevrilmə"
Frans Kafkanın "Çevrilmə" əsəri kommersant Qreqor Zamzanın bir səhər yuxudan oyanarkən özünü nəhəng bir həşərata çevrilmiş halda tapması ilə başlayır. Qəribədir ki, Qreqorun ən böyük narahatlığı dəhşətli fiziki vəziyyəti deyil, işə gecikməsi və ailəsini maddi cəhətdən təmin edə bilməməsidir. Zaman keçdikcə onun bu yeni vəziyyəti ailə üzvlərində qorxu və iyrənclik yaradır, vaxtilə onlara baxan Qreqoru artıq gərəksiz və ağır bir yük kimi görməyə başlayırlar. Əsər cəmiyyətdəki amansız özgələşməni, insanın dəyərinin yalnız onun iqtisadi faydalılığı ilə ölçüldüyü absurd dünyanı dərindən təhlil edir. Hekayənin sonunda Qreqorun tənha və acınacaqlı ölümü ailəsi üçün faciə yox, əksinə, azadlıq və yeni həyata başlamaq fürsəti kimi qəbul edilir.
2. Marsel Prust - “İtmiş zamanın sorağında”
Marsel Prustun “İtmiş zamanın sorağında” (À la recherche du temps perdu) əsəri XX əsr dünya ədəbiyyatının ən fundamental və mürəkkəb romanlarından biridir. Yeddi cilddən ibarət olan bu meqa-roman qəhrəmanın uşaqlıq illərindən başlayaraq yetkinlik dövrünə qədərki həyatını, cəmiyyətdəki müşahidələrini və fərdi inkişafını əhatə edir.
3. Herman Hesse - “Siddharta”
Sadə bir Budda hekayəsi deyil. Nurlanmanın, aydınlanmanın fəlsəfəsini çox sadə bir şəkildə izah edir. Bu yol hamı üçündür. Məşhur yazıçı, nobelçi Artur Miller roman haqqında belə deyir: Bu kitab mənim gözümdə İncildən də müqəddəsdir. On illərdir ki, bu kitab az qala müqəddəs bir kitab kimi oxunur.
4. Ceyms Coys - “Ulisis”
"Ulisis" Coysun öz sözləri ilə desək onun Nora Barnaka aşiq olduğunu anladığı gündən - 16 iyun 1904-cü ildən bəhs edir. Şüur axını ilə yazılan roman XX əsrin ən böyük romanlarından biri sayılır. Roman Homerin “Odissey” əsəri ilə səsləşir.
5. Con Steynbek - “Adamlar və siçanlar”
Böyük depressiya illərində iki muzdurun ümidsiz və tragik hekayəsi... Sağlığında yazıçı başqa romanları ilə tanınsa da on illərdir onun adı bu kiçik romanla birgə anılır. Steynbekin sanki peyğəmbərlik anıdır bu roman. Mirzə Cəlilin “Dəli yığıncağı” kimi.
6. Albert Kamyu - “Yad”
Albert Kamyunun “Yad” romanı anasının ölümünə kədərlənməyən və cəmiyyətin qəbul etdiyi normalara tamamilə biganə qalan Merso adlı gəncin hekayəsindən bəhs edir. Çimərlikdə dözülməz istinin təsiri altında heç bir tutarlı səbəb olmadan bir ərəbi öldürən Merso bu hadisədən sonra da öz daxili boşluğunu və laqeydliyini qoruyur. Məhkəmə prosesi zamanı o, sadəcə qətl törətdiyinə görə deyil, anasının dəfnində ağlamadığına və insanların ondan gözlədiyi saxta duyğuları göstərmədiyinə görə mühakimə edilir. Əsər yazıçının absurdizm fəlsəfəsini ustalıqla əks etdirərək dünyanın obyektiv mənasızlığını və cəmiyyətə boyun əyməyən "yadlaşmış" insanın faciəsini mərkəzə çəkir. Edam ediləcəyi günü gözləyən Merso kainatın bu sakit laqeydliyini dərk edib qəbul edir və məhz bu qəbuletmə sayəsində mütləq daxili azadlığına qovuşur.
7. Corc Oruel - “1984”
Corc Oruellin “1984” anti-utopik romanı "Böyük Qardaş" tərəfindən idarə olunan, fərdi azadlıqların tamamilə məhv edildiyi və cəmiyyətin hər an izlənildiyi totalitar Okeaniya dövlətindən bəhs edir. Əsərin qəhrəmanı Həqiqət Nazirliyində tarixi faktları saxtalaşdırmaqla məşğul olan Uinston Smit rejimə qarşı daxili bir üsyana başlayaraq qadağan olunmuş sevgi yaşayır. Roman hakimiyyətin cəmiyyəti mütləq nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə etdiyi, söz ehtiyatını daraldan "Yenidil" (Newspeak) və ziddiyyətli fikirlərə eyni anda inanmağı tələb edən "İkili düşüncə" (Doublethink) kimi dəhşətli mexanizmləri ifşa edir. Uinstonun gizli müqaviməti Düşüncə Polisi tərəfindən aşkar edildikdən sonra o, Sevgi Nazirliyində ağlasığmaz fiziki və psixoloji işgəncələrə məruz qalaraq öz iradəsindən sındırılır. Fərdin amansız sistem qarşısındakı tam məğlubiyyəti ilə yekunlaşan bu əsər, mütləq hakimiyyət ehtirasının və avtoritarizmin insanlıq üçün necə böyük bir təhlükə olduğu barədə sarsıdıcı tarixi xəbərdarlıqdır.
8. Cerom David Selincer - “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”
Cerom David Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” romanı məktəbdən qovulduqdan sonra Nyu-York küçələrində təkbaşına dolaşan 16 yaşlı Holden Kolfildin bir neçə günlük həyatından və daxili böhranından bəhs edir. Əsər boyunca gənc qəhrəman böyüklərin dünyasını, oradakı riyakarlığı, süni münasibətləri və saxtakarlığı kəskin şəkildə rədd edərək dərin bir yadlaşma hissi yaşayır. Romanın adı Holdenin ən böyük xəyalı ilə bağlıdır: o, özünü uçurumun kənarındakı çovdarlıqda oynayan uşaqları yıxılmaqdan, yəni məsumiyyətlərini itirərək böyüklərin çirkli dünyasına düşməkdən qoruyan bir xilaskar kimi təsəvvür edir. Birinci şəxsin dilindən, səmimi və yeniyetmə jarqonu ilə qələmə alınan bu hekayə gənclik psixologiyasını, tənha üsyanı və aidolma axtarışını bütün çılpaqlığı ilə oxucuya çatdırır. Cəmiyyət tərəfindən anlaşılmayan və mənəvi baxımdan dəstəksiz qalan Holdenin tragikomik səyahəti, nəşr olunduğu gündən etibarən dünya ədəbiyyatında gəncliyin və sistemə qarşı yadlaşmanın ən güclü simvollarından birinə çevrilmişdir.
9. Vladimir Nabokov - “Lolita”
Vladimir Nabokovun “Lolita” romanı ədəbiyyat tarixinin ən qalmaqallı, eyni zamanda bədii baxımdan ən mükəmməl əsərlərindən biri olub orta yaşlı ədəbiyyat professoru Humbert Humbertin on iki yaşlı Dolores Heyzə qarşı bəslədiyi xəstə, dağıdıcı ehtirasından bəhs edir. Humbert qıza daha yaxın ola bilmək üçün onun anası ilə evlənir və qadının qəfil ölümündən sonra gənc Lolita ilə birlikdə Amerika boyu mənəvi baxımdan sarsıdıcı bir səyahətə çıxır. Əsərin ən böyük paradoksu ondadır ki, Nabokov bu bağışlanılmaz cinayəti baş qəhrəmanın dili ilə oxucuya fövqəladə estetik bir dillə, zəngin metaforalar və usta söz oyunları vasitəsilə çatdırır. Cəmiyyətin əxlaq normalarına meydan oxuyan bu roman həm də qoca, manipulyativ Avropa mədəniyyəti ilə gənc, sadəlövh və istehlakçı Amerikanın faciəvi toqquşmasının fəlsəfi təcəssümü hesab olunur. Yekunda məhv edilmiş bir gəncliyin və xəstə bir vəsvəsənin acı sonluğunu göstərən bu əsər, sənətin və zəngin leksikonun ən qaranlıq əməlləri belə necə məharətlə maskalaya biləcəyini nümayiş etdirən unikal ədəbiyyat nümunəsidir.
10. Erix Mariya Remark - “Qərb cəbhəsində təbəddülat yoxdur”
Erix Mariya Remarkın “Qərb cəbhəsində təbəddülat yoxdur” romanı Birinci Dünya müharibəsinin dəhşətlərini qəhrəmanlıq pafosundan uzaq, sadə alman əsgəri Paul Boymerin və onun cəbhə yoldaşlarının acı təcrübələri vasitəsilə oxucuya çatdırır. Müəllimlərinin və cəmiyyətin vətənpərvərlik şüarlarına aldanaraq könüllü olaraq savaşa yollanan bu gənclər səngərlərdəki qan, palçıq və ölüm reallığı ilə üzləşdikdə onlara aşılanan bütün idealların saxta olduğunu dərk edirlər. Əsər təkcə cəbhədəki fiziki məhvi deyil, həm də mənəvi sarsıntını ön plana çəkərək müharibənin gəncləri necə sağalmaz travmalarla baş-başa buraxdığını və onları normal dinc həyata yadlaşan "itirilmiş nəslə" çevirdiyini sarsıdıcı şəkildə təsvir edir. Roman boyunca düşmənin əslində qarşı səngərdəki eyni dərəcədə acınacaqlı vəziyyətdə olan əsgərlər deyil, məhz müharibənin özü və onu başladan amansız sistem olduğu aydınlaşır. Əsərin sonunda Paulun rəsmi bülletenlərdə cəbhədə "heç bir təbəddülatın olmadığı" bildirilən sakit bir gündə həlak olması, fərdin həyatının müharibə maşını qarşısındakı dəhşətli dəyərsizliyini simvolizə edən sarsıdıcı bir yekundur.
11. Ernest Heminquey - “Qoca və dəniz”
Ernest Heminqueyin “Qoca və dəniz” povesti səksən dörd gün ərzində heç nə tuta bilməyən qoca Kuba balıqçısı Santyaqonun dənizdə nəhəng bir marlin balığı ilə apardığı amansız və epik mübarizədən bəhs edir. Qoca bu balığı tutmaq üçün günlərlə dözülməz fiziki ağrılara, aclığa və təkliyə sinə gərərək insanın iradə gücünün hüdudsuzluğunu nümayiş etdirir. Sahilə qayıdarkən balığın qoxusuna gələn köpəkbalıqlarının hücumları nəticəsində marlindən geriyə yalnız nəhəng bir skelet qalsa da, Santyaqo bu döyüşdən mənəvi cəhətdən məğlub ayrılmır. Əsər insanın təbiət qarşısındakı kiçikliyini, eyni zamanda onun əzmini, dözümlülüyünü və məğlubiyyəti ləyaqətlə qəbul edə bilmək bacarığını dərin fəlsəfi simvolizmlə oxucuya çatdırır. "İnsanı məhv etmək olar, lakin məğlub etmək olmaz" fikrini aşılayan bu roman Heminqueyin yaradıcılığının zirvəsi hesab olunur və ona həm Pulitser, həm də Nobel mükafatını qazandırmışdır.
12. Mixail Bulqakov - “Master və Marqarita”
Mixail Bulqakovun “Master və Marqarita” romanı Şeytanın (Volandın) öz xidmətçiləri ilə birlikdə 1930-cu illərin ateist və bürokratik Moskvasına gəlişi ilə başlayan fantastik, satirik və fəlsəfi bir əsərdir. Əsərdə biri Moskvada cərəyan edən müasir hadisələri, digəri isə Ponti Pilatın İsa peyğəmbəri mühakimə etməsini anladan tarixi xətti olmaqla iki paralel süjet bir-biriylə məharətlə uzlaşdırılır. Romanın mərkəzində cəmiyyət tərəfindən rədd edilərək dəlixanaya düşən istedadlı yazıçı Master və onu xilas etmək üçün Volandla müqavilə bağlamağa belə hazır olan fədakar Marqaritanın dərin sevgi hekayəsi dayanır. Bulqakov Volandın vasitəsilə sovet cəmiyyətinin riyakarlığını, tamahkarlığını və mənəvi deqradasiyasını kəskin sətiraltı yumorla ifşa edərək, əsl xeyir və şərin mahiyyətini yenidən tərif edir. Uzun illər qadağan olunmuş bu mistik roman mütləq sevginin, sənət azadlığının və "əlyazmaların yanmadığı" inancının simvolu kimi dünya ədəbiyyatında bənzərsiz bir yer tutur.
13. Qabriel Qarsia Markes - “Yüz ilin tənhalığı”
Qabriel Qarsia Markesin "Yüz ilin tənhalığı" romanı magik realizm cərəyanının zirvəsi olub xəyali Makondo qəsəbəsini quran Buendia nəslinin yeddi nəsil davam edən yüksəliş və tənəzzül tarixçəsindən bəhs edir. Əsərdə qeyri-adi və fantastik hadisələr gündəlik həyatın ayrılmaz bir parçası kimi təqdim olunur, zaman isə xətti deyil, dövri şəkildə təkrarlanan bir qapalı dairə kimi təsvir edilir. Ailə üzvlərinin hər biri ehtirasları, xəyalları və etdikləri səhvlər ucbatından qaçılmaz bir daxili tənhalığa məhkum olunaraq nəslin ortaq faciəsini yaşayırlar. Roman təkcə bir ailənin yox, həm də bütövlükdə Latın Amerikasının tarixi, siyasi çevrilişləri, inqilabları və xarici istismarı fonunda cəmiyyətin mədəni təkamülünün epik mənzərəsini yaradır. Buendia nəslinin sonuncu nümayəndəsinin donuz quyruqlu doğulması və qəsəbənin qasırğa ilə yer üzündən silinməsi ilə bitən bu əsər, tənhalığa məhkum olunmuş cəmiyyətlərin məhvinin qaçılmazlığını vurğulayır.
14. Skott Fitscerald - “Möhtəşəm Getsbi”
Skott Fitsceraldın "Möhtəşəm Getsbi" romanı 1920-ci illərin Amerikanında, "Caz dövrü" adlanan sərbəstlik və həddindən artıq istehlak dövründə sirli milyonçu Cey Getsbinin keşməkeşli həyatından bəhs edir. Getsbi bütün gəncliyini və qazandığı qeyri-qanuni sərvətini yalnız bir məqsədə – vaxtilə sevdiyi, lakin artıq varlı və təkəbbürlü Tom Bükenenlə evli olan Deyzi ilə yenidən qovuşmağa həsr edir. Hekayəni nəql edən Nik Karrauey vasitəsilə oxucu yüksək cəmiyyətin arxasında gizlənən mənəvi boşluğu, saxta münasibətləri və amansız eqoizmi bütün çılpaqlığı ilə görür. Getsbinin keçmişi geri qaytarmaq inancı və romantik xəyalları Amerikanın reallıqları ilə toqquşaraq onun faciəvi ölümü ilə nəticələnir; hətta dəfninə belə heç kim gəlmir. Əsər kor-koranə materializmə əsaslanan "Amerika arzusu"nun puçluğunu tənqid edərək saxta parıltıların içindəki böyük tənhalığı və tənəzzülü ustalıqla nümayiş etdirir.
15. Uilyam Folkner - “Hay-küy və hiddət”
Uilyam Folknerin "Hay-küy və hiddət" romanı ABŞ-ın Cənubunda yaşayan aristokrat Kompsonlar ailəsinin mənəvi çöküşünü və dağılmasını dörd fərqli obrazın baxış bucağından dörd müxtəlif bölmədə nəql edir. Əsərin ən diqqətçəkən tərəfi onun mürəkkəb "şüur axını" texnikasıdır; xüsusilə birinci bölmədə hadisələr əqli çatışmazlığı olan Bencinin vasitəsilə, zaman ardıcıllığı pozulmuş halda verilir. Ailənin yeganə qızı Keddi əsərin mərkəzi fiqurudur və qardaşlarının (Kventin, Ceyson və Benci) onun hərəkətlərinə verdiyi fərqli reaksiyalar Cənubun qatı ənənələrinin fərdi necə məhv etdiyini göstərir. Zaman anlayışı, keçmişin yükü və günahkarlıq hissi romanın əsas mövzularıdır; personajlar keçmişdən qurtula bilmədikləri üçün indiki zamanda var olmağı bacarmırlar. Adını Şekspirin "Makbet" əsərindəki bir monoloqdan alan bu psixoloji və mürəkkəb mətn, mənasızlığa məhkum olmuş bir dünyanın və çürüməkdə olan köhnə Amerika cəmiyyətinin fəlsəfi tablosudur.
16. Orxan Pamuk - “Qara kitab”
Orxan Pamukun "Qara kitab" romanı vəkil Qalibin arvadı Rüyanın və onun qardaşı, məşhur köşə yazarı Cəlalın qəfildən yoxa çıxmasından sonra İstanbul küçələrində onları axtarmasından bəhs edir. Qalib bu sirli axtarış prosesində Cəlalın məqalələrindəki gizli mesajları, işarələri və rəmzləri deşifrə etməyə çalışarkən əslində, öz kimliyini, keçmişini və mədəniyyətini yenidən kəşf edir. Roman boyunca İstanbul yalnız bir məkan deyil, hər küçəsində Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, təsəvvüf fəlsəfəsinin və tarixi nağılların gizləndiyi sirli bir labirint kimi çıxış edir. Əsərin əsas fəlsəfi xətti "özün olmaq" və başqasına çevrilmək problemidir; Qalib zamanla Cəlalın həyatını və kimliyini mənimsəyərək onun yerini tutur. "Hüsn-ü Aşk" və Mövlana fəlsəfəsindən güclü şəkildə bəhrələnən bu mürəkkəb postmodernist əsər, kimlik axtarışını detektiv süjet xətti ilə birləşdirən bənzərsiz bir ədəbiyyat nümunəsidir.
17. Knut Hamsun - “Aclıq”
Knut Hamsunun "Aclıq" romanı XIX əsrin sonlarında Oslo küçələrində həm fiziki, həm də mənəvi aclıqla mübarizə aparan, lakin qürurunu əsla itirməyən gənc bir yazarın yarı-avtobioqrafik hekayəsidir. Əsərdə ənənəvi süjet xətti yoxdur; onun əvəzinə oxucu qəhrəmanın aclıqdan qaynaqlanan hallüsinasiyaları, dəyişkən ruh halı və daxili monoloqları vasitəsilə insan psixologiyasının ən dərin qatlarına enir. Qəhrəman dəfələrlə aclıqdan ölmək həddinə çatsa da, mənəvi prinsiplərindən güzəştə getmir, hətta bəzən əlindəki son pulu belə ondan daha pis vəziyyətdə olduğunu düşündüyü insanlara verir. Roman insanın bədəni ilə ruhu arasındakı ziddiyyəti, cəmiyyətin amansız laqeydliyini və fərdin öz ləyaqətini qorumaq üçün apardığı mənasız, lakin əzəmətli mübarizəni təsvir edir. Müasir psixoloji ədəbiyyatın təməl daşlarından sayılan bu əsər, insanın daxili şüur axınını bütün çılpaqlığı ilə əks etdirərək Kafkaya və Dostoyevskiyə bərabər dərəcədə güclü təsir bağışlayır.
18. Çingiz Aytmatov - “Gün var əsrə bərabər”
Çingiz Aytmatovun "Gün var əsrə bərabər" romanı Qazaxıstan çöllərində, Sarı-Özək stansiyasında çalışan Yedigeyin dünyasını dəyişmiş yaxın dostu Qazangapı dəfn etmək üçün qədim Ana Bəyid qəbiristanlığına apardığı bir günlük yolçuluqdan bəhs edir. Dəfn karvanının hərəkəti boyu Yedigeyin xatirələri vasitəsilə təkcə onun deyil, bütövlükdə xalqın keçmişi, İkinci Dünya müharibəsinin ağrıları və stalinizmin insan talelərinə vurduğu zərbələr göz önündə canlanır. Əsərin ən güclü xətti "manqurt" əfsanəsidir; yazıçının ədəbiyyata qazandırdığı bu anlayış, tarixi yaddaşını, milli kimliyini və keçmişini itirərək sistemi kor-koranə icra edən bir alətə çevrilmiş insanı simvolizə edir. Romanda yerli çöl həyatı və qədim ənənələr kosmik dövlət layihələri ilə paralel təsvir edilərək, texnoloji inkişafın mənəvi kökləri məhv etməsi təhlükəsi tənqid olunur. Günlərlə yox, əsrlərlə ölçüləcək mənalar daşıyan bu bir günlük hekayə bəşəriyyəti yaddaşsızlıq bəlasından qorunmağa səsləyən möhtəşəm fəlsəfi bir xəbərdarlıqdır.
19. Umberto Eko - “Qızılgülün adı”
Umberto Ekonun "Qızılgülün adı" romanı 1327-ci ildə Şimali İtaliyadakı bir Benedikt monastırında baş verən silsilə və müəmmalı rahib cinayətlərini araşdıran Baskervilli Vilyamın və onun gənc köməkçisi Adsonun detektiv axtarışlarından bəhs edir. Xarici görünüşcə tarixi-kriminal bir roman kimi görünsə də, əsər əslində orta əsrlər Avropasının teoloji mübahisələrini, kilsədaxili siyasi çəkişmələri və fəlsəfi cərəyanları dərindən təhlil edən postmodernist bir şedevrdir. Hadisələrin mərkəzində din xadimlərinin Aristotelin gülüş haqqında yazdığı (və xəyali olaraq itmiş sayılan) kitabını insanlardan gizlətmək üçün törətdikləri amansız əməllər dayanır; çünki gülüş kor-koranə itaəti məhv edən əsas güc kimi görülür. Monastırın qapalı, labirintə bənzər nəhəng kitabxanası bilginin monopoliyada saxlanmasını və ona gedən yolun məhdudlaşdırılmasını simvolizə edir. Ağılın və məntiqin fanatizm üzərindəki qələbə arzusunu ifadə edən bu intellektual roman, həqiqətin axtarışında fərqli mənaların, işarələrin və rəmzlərin oxunması sənətini nümayiş etdirir.
20. Yukio Mişima - “Qızıl məbəd”
Yukio Mişimanın "Qızıl məbəd" romanı 1950-ci ildə Kiotodakı tarixi Kinkakudzi (Qızıl Köşk) məbədinin gənc bir rahib tərəfindən yandırılması barədə real hadisəyə əsaslanan psixoloji və estetik bir əsərdir. Kəkələyən, fiziki cəhətdən zəif və uşaqlıqdan bəri cəmiyyətdən təcrid olunmuş gənc rahib Midzokuçi məbədin qüsursuz gözəlliyinə həm dəlicəsinə valeh olur, həm də daxilən qısqanclıq hissi keçirir. Məbədin mütləq gözəlliyi Midzokuçinin həyatda hər hansı bir xoşbəxtlik və ya rahatlıq tapmasına mane olan, onu daim əzən bir bütə, azadlığını məhdudlaşdıran bir kabusa çevrilir. O bu dözülməz estetik təzyiqdən qurtulmaq, sonsuz gözəlliyi əbədiləşdirmək (onu məhv etməklə mütləqləşdirmək) və beləliklə də öz daxili azadlığını əldə etmək məqsədilə məbədi yandırmaq qərarına gəlir. Mişima bu əsər vasitəsilə Yaponiya cəmiyyətindəki mənəvi deqradasiyanı, gözəlliyin qorxuducu və dağıdıcı gücünü, sənətlə həyat, varlıqla yoxluq arasındakı paradoksal fəlsəfəni ustalıqla təhlil etmişdir.
