Kulis.az Düzgün Atalının "Asif Ata və Tanrı probleminin yeni fəlsəfi yozumu" yazısını təqdim edir.
İnsan tarixinin ən böyük və davamlı suallarından biri Tanrı sualıdır. Bu sual bəşəriyyətin ilk qorxularında, ilk ümidlərində və ilkin düşüncələrində doğulmuşdur. İnsan öz acizliyini dərk etdikcə, onu aşmaq üçün göylərə üz tutmuş, görünməyən bir gücə sığınmışdır. Beləliklə, Tanrı anlayışı, insanın qorxu ilə ümid arasında ilişib qaldığı nöqtədə formalaşmışdır. Tanrı həm qorxu, həm də ümid obyektidir; insan Tanrı qarşısında həm qorxar, həm də öz daxili gücünü ona güvənərək aşkarlar.
Fəlsəfə bu anlayışı sadəcə dini təsəvvür kimi deyil, varlığın mənası ilə bağlı əsas problem kimi qəbul etmişdir. Hər böyük fəlsəfi sistem əslində Tanrıya verilmiş fərqli cavabdır; hər bir filosof Tanrının mahiyyətini öz ontoloji, etik və epistemoloji baxışları çərçivəsində izah etməyə çalışmışdır.
Platon üçün Tanrı ideyalar aləmindədir. Maddi dünya bu ideyaların yalnız kölgəsidir; insan isə burada həqiqətin tam sahibi deyil, yalnız xatırlayan varlıqdır. Bu model insanı reallığın mərkəzindən uzaqlaşdırır və onu kölgələr aləminin sakini edir. İnsan yalnız ideyaları dərk etmə potensialına malikdir, amma onları tam anlamaz; beləliklə Tanrı insan üçün əlçatmaz bir ideal olaraq qalır.
Kant Tanrını sübut edilə bilməyən, lakin əxlaqın mümkünlüyü üçün zəruri olan bir postulat kimi təqdim edir. Burada Tanrı varlığın yox, borcun zəmanətçisidir. İnsan azadlığı təbii istək deyil, mənəvi vəzifədir. Tanrı insana yaxınlaşmır; əksinə, insan Tanrının qanununa yaxınlaşır. Kantın bu modelində Tanrı obyektiv qanunların simvoluna çevrilir, subyektiv inam və duyğuların xaricində durur.
Hegel Tanrını tarixi prosesin içinə yerləşdirərək onu “Mütləq Ruh” adlandırır. Bu ruh özünü millətlər, dövlətlər, inqilablar və mədəniyyətlər vasitəsilə dərk edir. İnsan Mütləqin daşıyıcısıdır, sahibi deyil; o, ruhun keçdiyi bir mərhələdir, mərkəzi deyil. Burada insan Tanrı ilə birbaşa üz-üzə gəlmir; o, tarixi dialektikanın bir elementi, mərhələlərin daşıyıcısıdır.
Kierkeqard isə bu obyektiv sistemləri dağıdaraq Tanrı ilə münasibəti subyektiv və riskli bir varoluş aktına çevirir. O, inam ilə ağıl arasında uçurum yaradır; Tanrıya inam “absurdun tullantısı”dır. Burada insan Tanrı qarşısında titrəyən, qorxan, amma eyni zamanda azad bir varlığa çevrilir. İnsan Tanrını qəbul etməklə həm riskə girir, həm də öz varlığının dərinliyini kəşf edir.
Nitsşe Tanrını inkar edərək insanı öz dəyərlərinin yaradıcısı kimi elan edir. “Tanrı öldü” — bu yalnız metafizik iddia deyil, mənəvi boşluğun etirafıdır. Bu boşluqda insan tək qalır; güc və iradə yeni Tanrıya çevrilir. Nitsşe üçün insan artıq Tanrıya ehtiyac duymur, o, öz daxili aləmində mənəvi və yaradıcı qüvvəsini kəşf etməlidir.
Bütün bu xəttlərin fonunda Asif Ata fəlsəfəsi radikal bir dönüş yaradır. O, Tanrını nə göylərdə, nə tarixdə, nə də inkarın boşluğunda axtarır. O deyir:
“Tanrı insandadır.”
Bu ifadə metafora deyil, ontoloji iddiadır. Asif Ata üçün Tanrı insanın özünü aşma gücüdür:
Tanrı — azad düşüncənin alovudur.
Tanrı — yalan qarşısında əyilməyən vicdandır.
Tanrı — yaradıcılıqda təcəssüm edən mənəvi varlıqdır.
Tanrı — insanın qorxularını, şübhələrini və itaət reflekslərini aşaraq ortaya çıxardığı daxili gücdür.
Burada Mütləq artıq xarici hakimiyyət deyil. O, insanın daxilində baş verən mənəvi çevrilişdir. İnsan Tanrıya yalvarmır, ona sığınmır; onu yaşadır, onu reallaşdırır. Asif Ata üçün Mütləq dəyişməz ideya deyil, canlı mənəvi prosesdir. İnsan öz qorxularını, şübhələrini və yad dəyərlər aşdıqca Mütləqə yaxınlaşmır — Mütləqə çevrilir.
Bu fəlsəfədə Tanrı qorxu obyekti deyil, mənəvi zirvədir. İnsan Tanrı qarşısında diz çəkmir, öz daxilində ucalır. Burada Tanrı insanı idarə edən və ya ona əmr verən bir güc deyil; Tanrı insanın öz mənəvi aləmini aşkar etdiyi, öz potensialını reallaşdırdığı bir qüvvədir.
Beləliklə, Asif Ata fəlsəfəsi Tanrı problemini metafizik səmalardan endirib insanın daxili mənəvi məkanına yerləşdirir. Bu, Tanrının inkarı deyil — onun insanlaşmasıdır. İnsan Tanrını kənarda axtarmır; insan Tanrını özündə tapır. İnsan Tanrını yaşadıqca, mənəvi olaraq ucalır, varlığını anlamlandırır və azad olur.
Asif Atanın fəlsəfəsi göstərir ki, Mütləq yalnız ideya deyil, hər insanın daxili dünyasında reallaşan bir prosesdir. İnsan özünü kəşf etdikcə Tanrı onun daxilində təcəssüm edir.
