Kulis.az "Kamerton" rubrikasında Aleatrika haqqında məqaləni təqdim edir.

Təsəvvür edin ki, bir bəstəkar musiqi əsəri yazır, amma notların hansı ardıcıllıqla çalınacağına zər ataraq, qəpik tullayaraq və ya püşk ataraq qərar verir. Və ya ifaçının qabağına bir neçə not vərəqi qoyur və deyir: "Bunları istədiyin sıraya görə, istədiyin sürətdə çal".

Qəribə səslənir, elə deyilmi? Amma bu, müasir musiqi tarixində ən cəsarətli və maraqlı cərəyanlardan biri olan aleatorikadır.

"Alea" — Zərlər atıldı

"Aleatorika" sözü latın dilindəki "alea" (zər, bəxt, təsadüf) sözündən götürülüb. Adından da göründüyü kimi, bu musiqi cərəyanı mütləq riyazi hesablamalara deyil, təsadüflərə və ifaçının azadlığına əsaslanır.

Əsrlər boyu klassik musiqidə bəstəkar hər bir notu, pauzanı, səs tempini və dinamikanı dəqiqliklə yazır, ifaçıdan (və ya dirijordan) isə bu partituraya qeyd-şərtsiz tabe olmaq tələb edilirdi. XX əsrin ortalarında (1950-ci illərdə) isə bir qrup avanqard bəstəkar bu qatı qaydalara və çərçivələrə üsyan etdi. Onlar musiqini bəstəkarın diktaturasından xilas etmək, ona azadlıq vermək istəyirdilər.

Qaydaları pozanlar: Con Keyc və digərləri

Aleatorikanın banisi amerikalı bəstəkar Con Keyc hesab olunur.

O, bəstələrini yaradarkən qədim Çin fal kitabı olan "Dəyişikliklər kitabı"ndan (İ Çinq) istifadə edir, atılan zərlərin və ya xüsusi çubuqların düşmə şəklinə görə notları kağıza köçürürdü. Keyc hesab edirdi ki, bəstəkarın eqosu və şəxsi duyğuları musiqiyə müdaxilə etməməlidir; səslər öz təbii axarında, kainatdakı təsadüflər kimi təbii şəkildə yaranmalıdır.

Con Keyc

Avropada isə bu cərəyanı Karlhaynts Ştokhauzen, Pyer Bulez və Vitold Lutoslavski inkişaf etdirdilər. Məsələn, Lutoslavskinin yaratdığı "idarə olunan aleatorika" texnikasında orkestr üzvlərinə müəyyən musiqi frazaları verilir, lakin hər kəs o notları öz sürətində, dirijordan asılı olmadan çalır. Nəticədə, möhtəşəm, səs-küylü, xaosla harmoniyanın kəsişdiyi unikal bir səs dənizi yaranır.

Qrafik notlar və ifaçı azadlığı

Aleatorik əsərlərdə bizim bildiyimiz ənənəvi beşxətli not sistemi çox vaxt işləmir. Bəstəkarlar qrafik partituralardan — rəsmlərdən, həndəsi fiqurlardan, əyri xətlərdən istifadə edirlər. İfaçı bu fiqurlara baxıb səs yaradır. Bəzən ifaçıya bir neçə səhifə verilir və səhifələrin yerini qarışdırmaq, yaxud bəzi hissələri, ümumiyyətlə, çalmamaq azadlığı tanınır.

Bu isə o deməkdir ki, aleatorik bir əsər heç vaxt iki dəfə eyni cür səslənə bilməz. Hər ifa, hər konsert təkraredilməz bir premyeradır. Dünən çalınan əsər bu gün tamam başqa bir aurada, fərqli xronometrajda səslənəcək.

Vitold Lutoslavski

Azərbaycan musiqisindəki izləri

Dünya musiqisindəki bu böyük inqilab sonradan Azərbaycan professional musiqisinə də öz təsirini göstərdi. Xüsusilə Qara Qarayevin yaratdığı məktəbin nümayəndələri – Fərəc Qarayev, Xəyyam Mirzəzadə, Cəlal Abbasov kimi bəstəkarlarımız öz əsərlərində aleatorika və digər müasir kompozisiya texnikalarından məharətlə istifadə edərək milli musiqi təfəkkürümüzü dünya avanqardı ilə qovuşdurdular.

Aleatorika — musiqini qatardakı kimi dəqiq relslər üzərində getməyə məcbur etməyən, ona quş kimi havada sərbəst süzmək imkanı verən fəlsəfədir. Bəstəkarı diktatordan çıxarıb bələdçiyə, ifaçını isə icraçıdan çıxarıb həmmüəllifə çevirən bu cərəyanı dinləyərkən hər an yeni bir sürprizə hazır olmaq lazımdır. Çünki sənətdə də həyatda olduğu kimi, zərlərin necə düşəcəyini əvvəlcədən kimsə bilə bilməz.

Ülvi Bahadır

• "Düşünmək prosesinin özü təhlükəlidir..." - Hanna Arendtdən sitatlar
• "Xoş gördük, qoca hiyləgər..." - Məmməd Araz məşhur şeirində kimləri ifşa etmişdi?
• "Daşlaramı dəydi, sındı əhdimiz?" – Faiq Ağayevin klipindəki gizli mesaj nə idi?