Kulis.az "Dahi şəxsiyyətlərimizin Azərbaycan xalqının milli-mədəni irsinin inkişafına töhfələri" rubrikası çərçivəsində dahi Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Nəsiminin doğum yeri və tarixi uzun illər klassik təzkirəçilər və müasir tədqiqatçılar arasında ciddi mübahisə predmeti olub. İbn Həcər Əsqəlani, Səxavi, İbn əl-İmad kimi ərəb tarixçilərinin, eləcə də Aşıq Çələbi, Lətifi və Qınalızadə kimi osmanlı təzkirəçilərinin əsərlərində şairin doğulduğu yerlə bağlı Şamaxı, Hələb, Diyarbəkir, Təbriz, Şiraz və hətta Bağdad kimi fərqli şəhərlərin adı çəkilir.

Lakin mənbələrin tənqidi təhlili göstərir ki, "Şamaxı" versiyası həm tarixi, həm də linqvistik baxımdan ən əsaslı olanıdır. Şairin tam adı İbn Həcər Əsqəlaninin (1372-1449) "Ənbə əl-ğumr bi-əbna əl-ümr" adlı salnaməsində "Əli ibn Məhəmməd, ləqəbi İmadəddin" kimi verilir və o, "əş-Şamaxi" (Şamaxılı) nisbəsi ilə təqdim olunur. Əsqəlani Nəsiminin müasiri idi və onun Hələbdəki proseslərini yaxından izləyirdi. Həmçinin, Nəsiminin qardaşı Şahxəndanın məzarının Şamaxıda yerləşməsi, şairin dilindəki spesifik Şirvan ləhcəsi elementləri və gənclik illərinin Şirvanşahlar mühitində keçməsi onun Şamaxı mənşəli olması faktını elmi cəhətdən təsdiqləyir. Doğum tarixi isə müxtəlif mənbələrdəki xronoloji paralellər əsasında, təqribən 1369-1370-ci illərə aid edilir.

***

XIV əsrin sonlarında Şirvanşahlar dövləti həm iqtisadi, həm də mədəni baxımdan intibah dövrünü yaşayırdı. Belə bir mühitdə gəncliyini keçirən Seyid Əlinin (Nəsiminin) klassik mədrəsə təhsili alması onun sonrakı yaradıcılığının fundamental bazasını təşkil edib.

Nəsiminin əsərlərinin tekstoloji analizi onun təkcə bədii ədəbiyyata deyil, dövrün dəqiq və humanitar elmlərinə də dərindən bələd olduğunu göstərir. O, Quran təfsiri, hədis, kəlam, fiqh kimi ənənəvi İslam elmləri ilə yanaşı, astronomiya, riyaziyyat, tibb və məntiq elmlərini mənimsəmişdi. Şeirlərində ulduzların hərəkəti, anatomik terminlər və həndəsi anlayışlardan ustalıqla istifadə etməsi onun elmi səviyyəsinin göstəricisidir. İbn Sina fəlsəfəsi, Mənsur Həllacın mistisizmi, Fəridəddin Əttar və Cəlaləddin Ruminin sufi baxışları onun intellektual dünyagörüşünün formalaşmasında həlledici rol oynamışdır. O, eyni səviyyədə həm Nizami Gəncəvinin, həm də Xaqani Şirvaninin irsinə bələd idi.

***

Nəsiminin həyatındakı ən kəskin dönüş nöqtəsi Hürufiliyin banisi, astrabadlı mütəfəkkir Fəzlullah Nəimi (1339-1394) ilə tanışlığıdır. Bəzi tədqiqatçılar bu tanışlığın Bakıda və ya Şamaxıda baş tutduğunu ehtimal edirlər.

Hürufilik sadəcə mistik bir cərəyan deyil, eyni zamanda İslam teologiyasına, ərəb əlifbasının hərflərinə riyazi-fəlsəfi mənalar yükləyən, maddənin və kainatın yaradılışını səslə (Sözlə) bağlayan mürəkkəb bir panteistik (və ya panenteistik) sistem idi. Fəzlullah Nəiminin "Cavidannamə" əsəri bu sistemin konstitusiyası sayılırdı. Nəsimi gənc yaşlarından bu ideologiyanın təsirinə düşdü və təkcə bir mürid kimi yox, bu təlimin ən böyük nəzəriyyəçisi və təbliğatçısına çevrildi. Onun "Nəsimi" (və ya bəzi şeirlərində "Hüseyni", "Haşimi") təxəllüsünü götürməsi də məhz Fəzlullah Nəiminin adına (Nəim-Nəsim) bir ehtiram, onun ideoloji davamçısı olmaq iddiası kimi qiymətləndirilir.

1394-cü ildə Teymurləngin oğlu Miranşahın əmri ilə Fəzlullah Nəiminin Naxçıvanda, Əlincə qalasında edam edilməsi Hürufi hərəkatı üçün ağır zərbə oldu. Lakin bu edam hərəkatı məhv etmədi, əksinə, onu radikallaşdırdı və bir mübarizəyə çevirdi. Nəimi edamından əvvəl xəlifələrinə (o cümlədən Nəsimiyə) hərəkatı digər coğrafiyalara yaymağı vəsiyyət etmişdi. Məhz bu səbəbdən Nəsimi Şirvanı tərk edərək Yaxın Şərqə doğru uzun və təhlükəli bir mühacirət həyatına başladı.

Tarixi mənbələr və Nəsiminin öz şeirlərindəki toponimlər onun Anadoluda ciddi irşad fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu təsdiqləyir. Tədqiqatçı Əbdülbaqi Gölpınarlının araşdırmalarına görə, Nəsimi Bursa, Tokat və Ankara kimi şəhərlərdə olmuş, burada müxtəlif zümrələrlə əlaqələr qurmuşdur.

Anadolu həmin dövrdə siyasi cəhətdən parçalanmış, lakin dini-fəlsəfi baxımdan çox zəngin bir mühit idi. Nəsiminin fikirləri xüsusilə əxilik (sənətkarlar və təriqət əhli) təşkilatları, habelə formalaşmaqda olan bəktaşi çevrələri arasında sürətlə yayılırdı. Onun sadə xalqın anladığı dildə (türkcə), lakin çox dərin fəlsəfi mənalarla yüklənmiş şeirləri mürəkkəb ərəbdilli teoloji kitablardan fərqli olaraq böyük təsir gücünə malik idi. Osmanlı mühitində getdikcə güclənən ortodoksal dini nəzarət və Hürufilərə qarşı başlayan təqiblər Nəsimini cənuba – Suriya ərazisinə, xüsusən də Hələb şəhərinə köçməyə məcbur etdi.

***

Hələb XV əsrin əvvəllərində Məmlük dövlətinin strateji, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri idi. Nəsimi Hələbdə qısa müddət ərzində həm sadə əhali, həm sənətkarlar, həm də bəzi saray məmurları arasında ciddi nüfuz qazana bildi. Ərəb mənbələri yazır ki, onun ardıcıllarının sayı sürətlə artır və bu, şəhərin yerli sünni ruhanilərini, eləcə də dövlət rəsmilərini ciddi narahat edirdi.

Nəsiminin edamı əsrlər boyu sadəcə "dini dözümsüzlük" və "Ənəl-Həqq dediyi üçün öldürülmə" kontekstində izah edilib. Lakin müasir tarixşünaslıq bu edamın arxasında dayanan dərin siyasi motivləri tənqidi şəkildə araşdırır.

Birincisi, Məmlük sultanlığı Mərkəzi Asiyadan (Teymurilər tərəfindən) və şimaldan (Anadolu bəylikləri) gələn siyasi təhdidlərdən, eyni zamanda daxili çəkişmələrdən əziyyət çəkirdi. Belə bir həssas dövrdə xalq kütlələrini arxasınca apara bilən, hakimiyyətin legitimliyini və ortodoksal dini institutların nüfuzunu şübhə altına alan hər hansı ideoloji hərəkat birbaşa dövlət təhlükəsizliyinə təhdid kimi qəbul edilirdi. Hürufilər sadəcə məscid küncündə oturan dərvişlər deyildilər; onlar ictimai ədalətsizliyə etiraz edən, təşkilatlanmış və radikal addımlar atmağa qadir bir şəbəkə idilər (Bunu sonradan 1427-ci ildə Teymuri Şahruxa qarşı Əhməd Lorun sui-qəsdi və 1446-cı ildə Fəzlullahın qızının rəhbərliyi ilə Təbrizdəki hürufi üsyanı da sübut edir).

İkincisi, tarixi sənədlər göstərir ki, Hələb valisi Yəşbək Nəsimini dərhal edam etməyə meylli deyildi. O, şairlə mübahisə etmək üçün şəhərin qazılarını və alimlərini (İbn əş-Şənqəşi və başqalarını) məhkəməyə dəvət etmişdi. Məhkəmə prosesi kifayət qədər ziddiyyətli keçmiş, Nəsimi özünü ərəb dilində yüksək bəlağətlə müdafiə etmişdir. Qazılar ona qarşı birmənalı ölüm fətvası verməkdən ehtiyat edərək məsələni Qahirəyə – Məmlük sultanı Əl-Müəyyəd Şeyxə (1412-1421) həvalə etmişdilər.

Sultan Əl-Müəyyəd şəxsi hakimiyyətini gücləndirmək üçün ortodoksal ruhanilərin dəstəyinə ehtiyac duyurdu. Eyni zamanda, Nəsiminin tərəfdarlarının qaldıra biləcəyi mümkün üsyanın qarşısını almaq üçün sərt bir addım atmaq qərarına gəldi. 1417-ci ildə Qahirədən gələn fərmanla Nəsiminin edamına (zındıqlıq və mülhidlik ittihamı ilə) qərar verildi. İbn İlyasın qeydlərinə görə, o, əvvəlcə dar ağacından asılıb, daha sonra kütləyə qorxu aşılamaq məqsədilə diri-diri dərisi soyulub və cəsədi Hələb küçələrində nümayiş etdirilib. Cəsədinin hissələri həmçinin ona rəğbət bəsləyən Zülqədəroğlu Əli bəyə və qardaşı Nəsirəddinə (Hələb ətrafındakı türkmən bəylərinə) xəbərdarlıq məqsədilə göndərilib.

***

Nəsimi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində anadilli şeiri sistemli fəlsəfi fikrin daşıyıcısına çevirən ilk böyük sənətkardır. Onun ədəbi irsi günümüzə əsasən Azərbaycan türkcəsində, fars və ərəb dillərində yazdığı divanlar vasitəsilə çatmışdır. Salman Mümtaz, Həmid Araslı, Cahangir Qəhrəmanov və Zümrüd Quluzadə kimi alimlərin, eləcə də beynəlxalq tədqiqatçıların (xüsusən Ketlim Burrill və Maykl Hess) araşdırmaları Nəsimi mətnlərinin son dərəcə mürəkkəb tekstoloji tarixə malik olduğunu göstərir.

Azərbaycandilli Divan: Şairin anadilli yaradıcılığı həcm və ideya baxımından ən zəngin olanıdır. O, bu dildə qəzəl, tuyuğ, rübai, mürəbbə və məsnəvilər qələmə almışdır. Xüsusilə Nəsiminin tuyuğları (Qazı Bürhanəddinlə yanaşı) Azərbaycan poeziyasında bu janrın ən klassik nümunələri hesab olunur. Onun dili XIV əsr Azərbaycan türkcəsinin (o dövrdə formalaşan oğuz-qıpçaq keçid xüsusiyyətlərinin) leksik və qrammatik bünövrəsini özündə əks etdirir. Ərəb və fars mənsəbli dini-fəlsəfi terminləri doğma dilin sintaktik quruluşuna ustalıqla daxil etməsi onun dilçilik zəkasının sübutudur.

Farsdilli Divan: Nəsiminin fars dilində yazdığı əsərlər daha çox ənənəvi sufi-irfan fəlsəfəsinin təsirini daşıyır və Nizami, Rumi, Sədi, Hafiz ənənələrinin davamı kimi çıxış edir. Bu divanda hürufiliyin spesifik riyazi-kabalistik hesablamalarından daha çox, ilahi eşq, fənafilah (Allahda qovuşub yox olma) və vəhdəti-vücud panteizmi üstünlük təşkil edir.

Ərəbdilli şeirlər: Şairin ərəb dilindəki mətnləri onun bu dildəki bəlağət və fəsahət qaydalarına nə qədər dərindən bələd olduğunu təsdiqləyir. Nəsimi bu şeirləri yəqin ki, Hələb dövründə, yerli ərəbdilli elita və qazılarla aparılan teoloji diskussiyalar zamanı öz fikirlərini müdafiə etmək və əsaslandırmaq üçün qələmə almışdır.

Nəsimiyə aid edilən "Müqəddimətül-həqaiq" və bəzi digər mənsur (nəsr) traktatların bilavasitə onun qələmindən çıxması elmi cəhətdən tam sübuta yetirilməsə də, bu əsərlərin onun məktəbinə aid olması və hürufi təliminin sistemləşdirilməsində oynadığı rol mübahisəsizdir.

Nəsimi yaradıcılığının arxitekturasını anlamaq üçün onun dünyagörüşündəki üç əsas elementi – Hərf, Rəqəm və İnsan konseptini araşdırmaq lazımdır.

Ortodoksal İslamda Quran yaradılmamış və əzəli hesab edilir. Hürufilik bu fikri inkişaf etdirərək sübut etməyə çalışırdı ki, kainatın bünövrəsi maddi elementlər deyil, məhz İlahi Kəlamı təşkil edən hərflərdir (səslərdir). Hərflər isə riyazi dəyərlərə (əbcəd hesabı) malikdir. Nəsimi poeziyasında bu riyazi-linqvistik fəlsəfə quru bir riyaziyyata deyil, möhtəşəm bir estetikaya çevrilir. O, insanın üz cizgilərini (qaş, göz, saç, xətti-üstüva adlandırılan burun xətti) ərəb əlifbasının hərflərinə bənzədir və buradan belə bir nəticə çıxarır ki, insan bədəni İlahi Kəlamın fiziki təcəllisidir (maddi proyektsiyasıdır).

Bu nəzəriyyə "Kamil İnsan" konsepsiyası ilə pik nöqtəyə çatır. Nəsimiyə görə, Allah kainatı yaratdı, lakin kainatın özünü dərk etməsi üçün İnsana ehtiyac var idi. Deməli, İnsan həm yaradılışın məqsədi, həm də mikrokosmosdur. Makrokosmosda (kainatda) nə varsa, mikrokosmosda (insanda) da o var. Nəsiminin məşhur "Sığmazam" rədifli qəzəli məhz bu fəlsəfi traktatın ən yüksək poetik manifestidir:

"Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam..." (İki cahan – maddi və mənəvi dünya – insanın idrakında cəmləşib, lakin insanın ruhu məkan və zaman çərçivələrinə sığmır).

Nəsiminin yaradıcılığında Mənsur Həllacın "Ənəl-Həqq" (Mənəm Həqiqət/Allah) nidası təkcə mistik bir vəcd halı yox, sistemli bir fəlsəfi tezisdir. Şair bu ifadə ilə insanın fiziki olaraq Allah olduğunu iddia etmirdi, o, insanın ilahi substansiyanın ən mükəmməl daşıyıcısı olduğunu, ilahi mahiyyətin insan zəkasında və ruhunda təcəlli etdiyini elmi-məntiqi kateqoriyalarla əsaslandırırdı.

Nəsiminin şeirlərinin struktur analizi göstərir ki, o, qəzəl janrının qəliblərini daxildən sındıran, ona yeni ritm və dinamika gətirən novatordur. Şairin yaradıcılığında daxili qafiyələrdən, təkrirlərdən (alliterasiya və assonans) və rədiflərdən istifadə sadəcə bəzək məqsədi daşımır, şeirə musiqililik və mantra (zikr) effekti verir. Məsələn, "Sığmazam", "Zülfün", "Hardasan", "Ağrımaz" kimi təkrar olunan rədiflər oxucunun (və ya dinləyicinin) şüuruna zərbə kimi enərək həm ideoloji, həm də psixoloji təsir yaradır.

O, ərəb və fars dillərinin zəngin lüğət tərkibini və əruz vəzninin mürəkkəb bəhrlərini (rəməl, həzəc, müzari) Azərbaycan türkcəsinin qrammatik formasına elə məharətlə uyğunlaşdırmışdır ki, şeirlərdə heç bir süni ağırlıq hiss edilmir. Nəsiminin dili özündən əvvəlki Həsənoğlu və Qazi Bürhanəddinin dilindən daha mükəmməl, özündən sonrakı Füzuli dilindən isə daha arxaik və sərtdir. Bu sərtlik, onun üsyankar xarakteri və təbliğ etdiyi radikal ideologiya ilə təbii vəhdət təşkil edir.

***

Nəsiminin faciəvi edamı onun ideyalarını məhv etmək əvəzinə, onu bir şəhid və cəsarət simvoluna çevirdi. Onun divanları əldən-ələ, dildən-dilə gəzərək bütün Anadoluya, Balkana, Azərbaycana və İrana yayıldı.

Xüsusilə XVI əsrdən etibarən formalaşan və geniş yayılan Ələvi-Bəktaşi inanc sistemində Nəsimi ən müqəddəs "Yeddi Ulu Ozan"dan biri kimi qəbul edilmişdir. Onun şeirləri cəm ayinlərində ilahi kimi oxunmuş, Pir Sultan Abdal, Qayğusuz Abdal, Şah İsmayıl Xətai və Qul Nəsimi kimi qüdrətli söz ustadları bilavasitə Nəsimi fəlsəfəsinin təsiri altında yaradıcılıq yoluna qədəm qoymuşlar. Məhəmməd Füzuli kimi böyük dahi Nəsiminin dilindən və "Ənəl-Həqq" motivlərindən dərindən bəhrələnmiş, lakin hürufiliyin radikallığını kənara qoyaraq onu daha lirik bir vəhdəti-vücud panteizmi ilə əvəz etmişdir.

XX əsrdə – istər Sovet Azərbaycanında, istərsə də Türkiyə və Qərb şərqşünaslığında Nəsimi irsinin öyrənilməsi yeni mərhələyə qədəm qoydu. Sovet ideologiyası Nəsimini daha çox "ateist", "dinə qarşı mübarizə aparan materialist" kimi qələmə verməyə çalışsa da, Həmid Araslı, Mirzəağa Quluzadə kimi ciddi mətnşünaslar onun əsərlərinin elmi-tənqidi mətnlərini hazırlayaraq əsil fəlsəfi mahiyyətini qoruyub saxlaya bildilər. Türkiyədə Əbdülbaqi Gölpınarlının hürufilik və Nəsimi haqqındakı fundamental araşdırmaları, Avropada isə E.Qibb, F.Babinqer və sonrakı illərdə K.Burrill kimi alimlərin tədqiqatları Nəsimini dünya şərqşünaslıq elminin mühüm nümayəndələrindən birinə çevirdi.

***

İmadəddin Nəsimi Yaxın Şərq fəlsəfi poeziyasında təkcə bir mərhələ deyil, həm də köklü bir paradiqma dəyişikliyidir. O, insanın ilahi mahiyyətini ən yüksək səslə bəyan edən, qorxu və itaətə əsaslanan ənənəvi dini təfəkkürə qarşı idrak və iradəni qoyan, mürəkkəb fəlsəfi kateqoriyaları ana dilinin hüdudsuz imkanları ilə sistemləşdirən ensiklopedik bir mütəfəkkirdir.

Tarixi sənədlərin, siyasi xronikaların və tekstoloji faktların işığında aparılan təhlillər sübut edir ki, Nəsiminin fəaliyyəti və edamı şərq cəmiyyətində din, siyasət və azad düşüncə arasındakı əbədi konfliktin ən kəskin təzahürüdür. Bu gün Nəsimi irsi xurafat və mistikadan təmizlənmiş şəkildə – obyektiv elmi-tarixi və linqvistik tədqiqatların işığında öyrənildikdə, onun sadəcə orta əsrlər şairi deyil, insan zəkasının və şəxsiyyət azadlığının qüdrətli nəzəriyyəçisi kimi oynadığı tarixi rol daha aydın şəkildə dərk edilir.

• "Müəllifin mirajı ümidi sınağa çəkir..." - Nihatın qəhrəmanları hara qaçırlar?!
• Şəhid valideyninin adını pis işlərdə görmək istəmirəm
• Laçın Şəhəri Günü münasibətilə Milli Kitabxanada kitab sərgisi