Kulis.az "Dahi şəxsiyyətlərimizin Azərbaycan xalqının milli-mədəni irsinin inkişafına töhfələri" rubrikası çərçivəsində Səfəvilər dövlətinin banisi, görkəmli Azərbaycan şairi Şah İsmayıl Xətainin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Tarixdə iz buraxmış elə görkəmli şəxsiyyətlər var ki, onların həyatı və fəaliyyəti təkcə yaşadıqları dövrün siyasi sərhədləri daxilində qalmır, bütöv bir xalqın tarixi taleyində və mənəvi-mədəni yaddaşında əbədi iz buraxır. Orta əsrlər Şərq tarixinin ən qüdrətli simalarından biri, Səfəvi imperiyasının banisi, dövlət xadimi, sərkərdə və mütəfəkkir şair Şah İsmayıl Xətai məhz belə əzəmətli şəxsiyyətlərdən biridir. Bütöv bir coğrafiyanı vahid bayraq altında birləşdirən Xətai həm qılıncı ilə dövlət quran hərbi dahi, həm də qələmi ilə irfan ədəbiyyatının memarlarından biri olub.

Şah İsmayıl Xətainin həyatı ilkin mənbələrdə son dərəcə mürəkkəb, zəngin və təlatümlü tarixi fonla əhatə olunub. Tam adı Şah İsmayıl ibn Şeyx Heydər əs-Səfəvidir. İsgəndər bəy Münşi, Həsən bəy Rumlu və digər orta əsr tarixçilərinin qeydlərinə əsasən, o, 1487-ci il iyulun 17-də Ərdəbil şəhərində dünyaya göz açıb. Hələ kiçik yaşlarından böyük siyasi çəkişmələrin mərkəzində yer alan İsmayılın uşaqlığı təqiblər, həbslər və ardıcılları tərəfindən qorunan gizli sığınacaqlarda keçib.

Həmin dövrdə Ərdəbil və bütövlükdə Azərbaycan bölgənin əhəmiyyətli siyasi, mədəni və dini mərkəzi idi. Əsil-nəsəbi etibarilə Səfəviyyə təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiəddin İshaq Ərdəbiliyə bağlanan İsmayılın atası Şeyx Heydər, anası isə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı Aləmşah bəyim idi. Orta əsr mənbələrində onun əcdadları "mürşidi-kamil", "qütbül-arifin" kimi uca ünvanlarla yad edilir. Uşaqlıq illəri əvvəlcə İstəxr qalasında həbsdə, daha sonra isə Gilanda – Lahicanda keçən gənc İsmayıl fitri zəkası, cəsarəti və liderlik xüsusiyyətləri ilə hələ yeniyetmə yaşlarından ətrafındakılarda dərin rəğbət və inam oyadıb.

Lahicanda Gərkiyə Mirzə Əlinin sarayında gizli şəkildə əsaslı təhsil alan İsmayıl dövrün elmlərinə dərindən bələd olub. Onun ana dili olan Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı, İslam dünyasının əsas elm və ədəbiyyat dilləri olan ərəb və fars dillərini də mükəmməl mənimsədiyi qələmə aldığı əsərlərdən açıq-aydın görünür. Mənbələr onun Şəmsəddin Lahici kimi dəyərli müəllimlərdən Quran təfsiri, hədis, ərəb və fars ədəbiyyatı, riyaziyyat, habelə hərb sənəti, at çapmaq və qılıncoynatma kimi cəngavərlik vərdişlərini öyrəndiyini xüsusi qeyd edirlər.

Şah İsmayıl ömrünün ən mühüm və tarixi dəyişikliklərlə dolu dövrünü böyük bir imperiya qurmaq və idarə etmək işinə sərf edib. Onun hələ uşaq yaşlarında ikən Ərzincanda sadiq qızılbaş əmirləri ilə keçirdiyi qurultay və 1501-ci ildə Təbrizdə Şirvanşahlar və Ağqoyunlular üzərindəki tarixi qələbələrindən sonra özünü şah elan etməsi onun siyasi fəaliyyətinin zirvəsidir. Hakimiyyətə gəldikdən sonra o, Azərbaycan türkcəsini dövlət dili səviyyəsinə qaldırıb, ənənəvi sufi-dərviş təfəkkürü ilə dövlətçilik ənənələrini məharətlə birləşdirərək Səfəvilər dövlətinin əsasını qoyub.

Hakimiyyəti dövründə o, Mərv döyüşündə (1510) Şeybani xanı məğlub edərək Xorasana qədər böyük bir ərazini özünə tabe etdi, qısa müddət ərzində dövrünün ən nəhəng hərbi qüvvəsini formalaşdırdı. Lakin 1514-cü ildə Osmanlı sultanı I Səlimlə baş verən Çaldıran döyüşündəki məğlubiyyət onun həyatında dərin psixoloji və fəlsəfi sarsıntı yaratdı. Mənbələrin qeyd etdiyinə görə, bu döyüşdən sonra sərkərdə bir daha əvvəlki coşqusu ilə böyük hərbi səfərlərə şəxsən rəhbərlik etməyib və dövlət işləri ilə yanaşı, irfan poeziyasına daha çox vaxt ayırıb.

Həqiqətən də, tarixi mənbələrin təsdiq etdiyi kimi, ömrünü at belində, səfərlərdə və qılınc çalmaqda keçirən Şah İsmayıl Xətai 1524-cü ildə (hicri 930-cu ildə) Təbriz yaxınlığında Sərabda, cəmi 37 yaşında ikən vəfat edib. Onun ölümü bütöv bir imperiyanı dərin yasa boğub, böyük cənazə mərasimi xalqın və ordunun ona olan sonsuz ehtiramının göstəricisi idi. Onun məzarı hazırda Ərdəbildəki məşhur Şeyx Səfiəddin türbəsində yerləşir.

Şəxsi həyatına gəldikdə, mənbələrdə onun ən məşhur xanımının qızılbaş əmirlərinin qızı, Çaldıran döyüşündə də onunla çiyin-çiyinə vuruşan cəsur Taclı Bəyim olduğu qeyd olunur. Onun bir neçə övladının olması dəqiq bilinir: özündən sonra Səfəvi taxtına oturan və dövləti uzun müddət idarə edən oğlu I Təhmasib, həmçinin Əlqas Mirzə, Sam Mirzə, Bəhram Mirzə adlı oğulları və Pərixan xanım, Məhinbanu Sultan kimi qızları sarayın mühüm siyasi fiqurlarına çevrilmiş, xüsusən Sam Mirzə həm də şair və təzkirəçi kimi tanınmışdır.

Şah İsmayıl Xətainin ədəbiyyat və ideologiya tarixindəki ən böyük xidməti ana dilli poeziyanı milli-siyasi bir silaha çevirməsi və klassik Azərbaycan şeirinə bəşəri bir nəfəs verməsidir. O, xalq danışıq dilini, aşıq şeiri ənənələrini və təsəvvüf fəlsəfəsini saray ədəbiyyatına gətirərək klassik divan şeiri ilə elat yaradıcılığını sintez edib. "Xətai" təxəllüsü ilə qələmə aldığı əsərlər təkcə sarayda deyil, Anadoludan tutmuş Xorasana qədər milyonlarla mürid tərəfindən oxunaraq irfan aşiqlərinin and yerinə çevrilib.

Onun irşad və siyasət halqasından keçən müridlərin, fədakar əmirlərin sayı on minlərlə idi. Xətainin poetik və dini təsir dairəsi o qədər güclü idi ki, o, ələvi-bəktaşi inancında ən müqəddəs "Yeddi Ulu Ozan"dan biri kimi qəbul edilib. Ən məşhur ardıcılları və onun poeziyasından ilhamlanan sənətkarlar sırasında Məhəmməd Füzuli, Həbibi, Qasimi, Sururi ilə yanaşı, Anadoluda yetişən Pir Sultan Abdal, Qul Nəsimi kimi söz ustadlarının adları çəkilir.

Mütəfəkkir sərkərdənin qələmindən çıxan əsərlər onun fəlsəfi dərinliyini və poetik zəkasını nümayiş etdirir. Avropa, Türkiyə, Rusiya və Azərbaycan kitabxanalarında apardığı geniş araşdırmalar nəticəsində Xətai əsərlərinin onlarla əlyazma nüsxəsi aşkarlanıb. O, əsərlərini əsasən ana dili olan Azərbaycan türkcəsində, qismən isə fars və ərəb dillərində yazıb. Əsərlərində Quran ayələri, Həzrət Əliyə məhəbbət və sufi rəmzlərinə geniş yer verməsi onun irfana və batiniliyə dərin bələdliyini sübut edir.

Dahi şair və hökmdar Azərbaycan türkcəsində qələmə aldığı möhtəşəm "Divan"ı, fars dilli qəzəlləri ilə yanaşı, lirik-epik növün ən gözəl nümunələrindən sayılan "Dəhnamə" (On məktub) əsərinin və "Nəsihətnamə" adlı mənzum traktatın müəllifidir. Eyni zamanda onlarla misilsiz qəzəl, qəsidə, tərcibənd, eləcə də heca vəznində yazılmış qoşma, gəraylı və bayatıların yaradıcısıdır.

Şah İsmayıl Xətainin zəngin yaradıcılıq irsi əsasən təsəvvüf fəlsəfəsini, kamil insan ideyasını, ilahi məhəbbəti və qəhrəmanlıq ruhunu ehtiva edir. Onun qələmə aldığı əsərlərdə vəhdəti-vücud fəlsəfəsi, ədalətli hökmdar ideyası və mənəvi paklıq motivləri sistemli şəkildə işlənib. Xüsusilə "Nəsihətnamə" əsərində müridlərin əxlaqi keyfiyyətləri, təriqət qaydaları və insanlığa xidmət fəlsəfəsi dərindən təhlil olunur. Eyni zamanda Xətai öz şeirlərində ana dilinin qüdrətini tərənnüm edərək, milliliyi dövlətçilik təfəkkürü ilə incə poetik duyğular içərisində harmoniya halına gətirib.

Xətainin şah əsərlərindən biri hesab edilən "Dəhnamə" məsnəvisi Azərbaycan lirik-epik poeziyasının mənəvi təməlini və klassik ənənələrini zənginləşdirən ən qiymətli mətnlərdən biridir. Əsər əsas etibarilə Aşiqin (insanın) Məşuqa (İlahi həqiqətə) ünvanladığı on məktubdan ibarət olub dərin rəmzi-simvolik səciyyə daşıyır. Əsərin içində yer alan və müstəqil şəkildə də xalq arasında böyük şöhrət qazanan "Bahariyyə" hissəsi təbiətin canlanmasını, ruhi intibahı misilsiz gözəlliklə təsvir edir. Xətai bu dəyərli əsərdə məhəbbət aləminin sirlərini sufi təfəkkürünün dərinliyi ilə uzlaşdıraraq oxuculara mənəvi kamilliyə çatmaq üçün izləməli olduğu yolu işıqlandırıb.

Şah İsmayıl Xətai və onun qurduğu Səfəvilər dövləti haqqında sonrakı əsrlərdə çoxsaylı əsərlər yazılmışdır. Həsən bəy Rumlunun "Əhsənüt-təvarix", İsgəndər bəy Münşinin "Tarixi-aləmarayi-Abbasi", Qazi Əhmədin "Xülasətüt-təvarix" kimi ilkin mənbələrlə yanaşı, Vladimir Minorski, İlya Petruşevski və Oqtay Əfəndiyevin elmi tədqiqatları, habelə Fərman Kərimzadənin qələmə aldığı "Xudafərin körpüsü" və "Çaldıran döyüşü" tarixi romanları onun həm dövlətçilik, həm də mənəvi irsini öyrənmək, bədii təxəyyüldə canlandırmaq üçün əvəzsiz mənbələrdir.

Şah İsmayıl Xətai yalnız Azərbaycan tarixinin ən qüdrətli hökmdarı deyil, ana dilində yazdığı ecazkar əsərləri, canından keçərək qoruduğu dövlətçilik ənənəsi və qılıncla qələmi vahid məfkurədə birləşdirən bəşəri təlimi ilə bütün Şərq və Türk-İslam dünyasının tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdırmış ölməz bir dahidir.

• Leylinin Məcnunluğu - Fəxri Uğurlunun hekayəsi
• Unut məni, aldat məni, at məni - Məmməd Araz
• Hikmət Hacıyev: "İşğal illərində tarixi abidələr “bərpa” adı altında xarici müdaxilələrə məruz qalıb"