Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsində Rəna Nevzatın "Aclıq aksiyalarının tarixi, fəlsəfəsi və mədəniyyətə təsiri" yazısını təqdim edir.
İnsanın ən təməl instinkti yaşamaq, yaşamaq üçün isə qidalanmaqdır. Bütün bioloji və təkamül proseslərimiz bizi həyatda qalmağa, bədənimizi qorumağa proqramlaşdırıb. Bəs insan bu təməl instinktdən şüurlu şəkildə imtina edib öz bədənini, ətini və sümüyünü siyasi və ya mənəvi bir silaha çevirəndə nə baş verir? Aclıq aksiyası sadəcə yeməkdən imtina etmək deyil; bu, fərdin öz üzərindəki mütləq hakimiyyətini elan etməsi, rəqibini (və ya zalımı) öz ölümündə günahkar vəziyyətə salaraq mənəvi üstünlük qazanmasıdır.
Tarixi, siyasi və mədəni qatları ilə aclıq aksiyaları bəşəriyyətin passiv müqavimət arsenalındakı ən kəskin, ən sarsıdıcı vasitə olaraq qalmaqdadır.
***
Aclıq aksiyalarının müasir siyasi kontekstdən çox əvvəl qədim hüquq və inanc sistemlərində kökləri var. Qədim İrlandiyada "troscadh" adlanan bir adət mövcud idi. Əgər bir şəxs daha güclü, varlı və ya nüfuzlu birindən haqsızlıq görürdüsə və məhkəmə yolu ilə ədaləti bərpa edə bilmirdisə, həmin nüfuzlu şəxsin qapısı ağzında oturub günlərlə ac qalırdı. Qədim İrlandiya inancına görə, əgər kimsə sənin qapının ağzında haqsızlıq ucbatından acından ölərsə, onun qanı sənin üzərində qalır və bu, həm cəmiyyət içində silinməz bir ləkə, həm də mistik bir lənət sayılırdı.
Bənzər bir ənənə Qədim Hindistanda "dharna" adıyla bilinirdi. Borcunu ala bilməyən və ya ədalətsizliyə uğrayan şəxs qarşı tərəfin evinin önündə ac qalaraq onu ictimai qınağa məruz qoyurdu. Hər iki qədim nümunədə əsas fəlsəfə eyni idi: Gücsüzün tək silahı öz əzabıdır.
Sufragistlərin mübarizəsini əks etdirən plakat
***
Müasir mənada siyasi aclıq aksiyalarının ilk sistemli tətbiqi 20-ci əsrin əvvəllərində Böyük Britaniyada qadınlara səsvermə hüququ tələb edən sufragistlərin adı ilə bağlıdır. 1909-cu ildə həbs edilən Marion Uolles Danlop siyasi məhbus statusu tələb edərək yeməkdən imtina etdi. Hökumət onun həbsxanada ölüb "şəhidə" çevrilməsindən qorxduğu üçün onu azad etməyə məcbur oldu.
Lakin bu taktika kütləviləşdikcə Britaniya hökuməti tarixin ən qəddar tibbi müdaxilələrindən birinə – məcburi qidalandırmaya (force-feeding) əl atdı. Qadınları stullara bağlayır, rezin boruları burunlarından və ya boğazlarından birbaşa mədələrinə salaraq maye qida yeridirdilər. Bu proses yalnız fiziki işgəncə deyil, həm də qadın bədəninə dövlət tərəfindən edilən zorakılığın təcəssümü idi. Sufragistlər bununla sübut etdilər ki, dövlətin gücü fərdin şüurlu iradəsi qarşısında aciz qalanda o, vəhşiləşməyə məhkumdur.
Mahatma Qandi aclıq aksiyasından sonra
***
Hindistanın müstəqillik hərəkatının lideri Mahatma Qandi aclıq aksiyasını siyasi şantajdan çıxararaq onu ruhani və fəlsəfi bir səviyyəyə qaldırdı. Qandinin "Ahimsa" (qeyri-zorakılıq) fəlsəfəsinə görə, düşməni zor gücünə deyil, onun vicdanını oyadaraq məğlub etmək lazımdır.
Qandi həyatı boyu 17 dəfə aclıq aksiyası keçirib. Onun ən böyük gücü bədəninin zəifliyində idi. İngilis imperiyası bilirdi ki, milyonlarla insanın sevimlisi olan bu cılız qoca həbsxanada acından ölərsə, bütün Hindistan idarəolunmaz bir xaosa sürüklənəcək. Qandi fəlsəfəsində aclıq rəqibi məhv etmək üçün deyil, rəqibin içindəki insanlığı xilas etmək üçün çəkilən fədakarlıqdır. O, bədənini qurban verərək bütöv bir imperiyanın siyasətini dəyişdirə bilirdi.
Bobbi Sandsın xatirəsinə çəkilmiş divar rəsmi
***
Tarixin ən dramatik və siyasi baxımdan ən təsirli aclıq aksiyalarından biri 1981-ci ildə Şimali İrlandiyada, Meyz həbsxanasında baş verdi. İrlandiya Respublika Ordusunun (İRA) üzvü olan Bobbi Sands və yoldaşları Britaniya hökumətindən "siyasi məhbus" statusu tələb edirdilər. Marqaret Tetçer hökuməti isə onları sadəcə terrorçu və kriminal ünsürlər adlandıraraq geri çəkilməkdən qəti şəkildə imtina edirdi.
Martın 1-də başlayan aksiyanın 66-cı günündə 27 yaşlı Bobbi Sands vəfat etdi. Aksiyadan əvvəl o deyirdi:
"Bizim yeganə silahımız elə özümüzük. Öz bədənimiz."
Sandsın ölümü dünyada böyük rezonans doğurdu. O, hətta ölüm yatağında ikən Britaniya parlamentinə deputat seçilmişdi. Ondan sonra daha 9 məhbus acından öldü. Tetçer hökuməti zahirən güzəştə getməsə də, bu hadisə İRA-nın siyasi qanadı olan Sinn Feyn partiyasının yüksəlişinə və sülh prosesinə gedən yolun təməl daşına çevrildi. Sands sübut etdi ki, əyilməz iradə qarşısında ən güclü dövlət aparatı belə məğlubiyyətə məhkumdur.
***
Aclığın şüurlu seçimi ədəbiyyatda ən kəskin ifadəsini Frans Kafkanın 1922-ci ildə yazdığı "Aclıq ustası" hekayəsində tapır. Kafka bu əsərdə aclığı siyasi yox, ekzistensial və estetik bir problem kimi qoyur. Hekayənin qəhrəmanı qəfəsə girərək tamaşaçılar önündə günlərlə ac qalmağı özünə sənət seçən bir adamdır.
Frans Kafkanın "Aclıq ustası" əsərinin illüstrasiyası
Əvvəllər insanlar ona heyranlıqla tamaşa etsələr də, zamanla bu sənətə maraq itir. Sənətkar unudulur, sirkdə heyvanların yanına atılır. Ölüm ayağında o, yeganə sirrini açır: o, iradəsi güclü olduğu üçün yox, sadəcə olaraq ağzının dadına uyğun yemək tapa bilmədiyi üçün ac qalmışdı. Kafka bununla cəmiyyətin yadlaşmasını, fərdin öz mənəvi aclığını ətrafdakılara başa sala bilməməsini və iztirabın necə adiləşərək şouya çevrilməsini ustalıqla təsvir edir. Kafkanın sənətkarı cəmiyyətin həzm edə bilmədiyi fərqliliyin faciəsidir.
***
Siyasi məhbusların bədəninin necə döyüş meydanına çevrildiyini kinematoqrafiyada ən dərindən və vizual olaraq ən sarsıdıcı formada göstərən əsər rejissor Stiv Makkuinin 2008-ci ildə çəkdiyi "Aclıq" filmidir. Bobbi Sandsin son günlərindən bəhs edən film klassik biopik qəliblərini dağıdır.
Stiv Makkuinin "Aclıq" (2008) filmindən səhnə
Baş rolda Maykl Fassbenderin çıxış etdiyi filmdə rejissor dialoqlardan daha çox bədənin estetikasına və çürüntüsünə fokuslanır. Fassbenderin rola uyğunlaşmaq üçün keçirdiyi kəskin çəki itkisi, ekranda can verilən xarakterin fiziki çöküşünü dəhşətli bir reallıqla tamaşaçıya çatdırır. Filmin kuliminasiya nöqtəsi Sands ilə keşiş Dominik Moran arasında keçən 17 dəqiqəlik kəsilməz, tək dublla çəkilmiş dialoq səhnəsidir. Burada keşiş Sandsı həyatı seçməyə çağırsa da, Sands öz fədakarlığının siyasi qaçılmazlığını izah edir. Makkuin kino dili ilə sübut edir ki, bədən yox olanda belə ideya vizual yaddaşda əbədiləşə bilir. Kinonun gücü burada tarixi mətni vizual ağrıya çevirməsindədir.
Quantanamo həbsxanasındakı vəziyyətə qarşı keçirilən etiraz aksiyası
***
Bəs şüurlu şəkildə qidadan imtina edəndə bədəndə nə baş verir? Aclıq aksiyası fizioloji bir dekonstruksiyadır. İlk bir neçə gündə bədən qaraciyərdəki qlikogen ehtiyatlarını yandırır. Daha sonra enerjini təmin etmək üçün yağların parçalanması başlayır. Təxminən 3-cü həftədən sonra bədən öz əzələlərini, zülallarını yeməyə başlayır. Sümük iliyi quruyur, daxili orqanlar kiçilir, görmə və eşitmə itir. 45-60 gün arası isə orqan iflası və ürək tutması ilə nəticələnir.
Müasir dövrdə aclıq aksiyaları tibbi etika ilə hüquq arasında ciddi bir konflikt yaradır. Xüsusilə ABŞ-nin Quantanamo həbsxanasındakı terror şübhəlilərinin, fələstinli məhbusların və ya müxtəlif ölkələrdəki siyasi məhbusların keçirdiyi uzunmüddətli aksiyalar "məcburi qidalandırma" praktikasını yenidən gündəmə gətirib.
Ümumdünya Tibb Assosiasiyasının (WMA) 1975-ci ildə qəbul etdiyi Tokio Bəyannaməsi və sonrakı Malta Bəyannaməsi qəti şəkildə bildirir ki, şüuru yerində olan məhbusun iradəsinə zidd olaraq süni şəkildə qidalandırılması qeyri-etikdir və işgəncə növü sayılır. Tibbin vəzifəsi fərdi həyatda saxlamaq olsa da, müasir etika fərdin öz bədəni üzərindəki muxtariyyət hüququnu bioloji yaşamaqdan üstün tutur.
***
Aclıq aksiyası siyasətin bitdiyi, sözün tükəndiyi, hüququn işləmədiyi yerdə başlayır. Bu, çarəsizliyin ən kəskin, səssizliyin ən səs-küylü formasıdır. Tarix bizə göstərir ki, insanın öz ətini və sümüyünü əridərək yaratdığı bu işıq, adətən ən qaranlıq zindanları belə aydınlatmağa qadirdir. Fərqi yoxdur bu hüquq axtaran bir sufragist, xalqının azadlığı üçün ölən bir irlandiyalı və ya Kafkanın qəfəsdəki sənətkarıdır – yeməkdən imtina edən insan əslində, bütün dünyaya bu mesajı verir:
"Mənim həyatım mənim əlimdədir və mən onu inandığım şey uğrunda əritməkdən qorxmuram".
Və bu qorxusuzluq bəşər tarixinin ən unikal silahıdır.
