Bu gün tanınmış alman filosof Immanuel Kantın anım günüdür.

Kulis.az İbrahim Azizin "Fəlsəfə gündəliyi" rubrikasında növbəti yazısını təqdim edir.

İmmanuel Kant 1724-cü ildə Prussiyanın Köniqsberq şəhərində (indiki Kalininqrad, Rusiya) sadə bir ailədə dünyaya gəlmişdir. O, olduqca təvazökar, maraqlı və ciddi nizam-intizamlı həyat tərzi sürmüş, heç vaxt evlənməmiş və demək olar ki, bütün ömrünü doğma şəhərindən 10 mildən kənara çıxmadan başa vurmuşdur.

Kant zahirən çox cılız, qurumuş yarpağı xatırladan zəif fiziki quruluşa malik idi (boyu təxminən 1.50 metr, hətta ondan da az idi), lakin o, sağlamlığını və iş qabiliyyətini qorumaq naminə olduqca ciddi rejimə əməl edirdi. Onun gündəlik qrafiki o qədər dəqiq idi ki, qonşuları öz saatlarını Kantın hərəkətlərinə uyğun qururdular. Bu dəqiqlik sadəcə nizam-intizam sevgisi deyil, bir obsessiya idi. Kant hər səhər saat 5:00-da xidmətçisi, keçmiş əsgər Martin Lampe tərəfindən oyadılırdı. Kant Lampeyə qəti əmr vermişdi: "Mən nə qədər yalvarsam da, yuxulu halda nə qədər bəhanə gətirsəm də, məni yataqdan zorla çıxar!". Bu ritual tam 40 il davam etmiş və o, günün qalan hissəsini dəqiq planlaşdırılmış şəkildə keçirmişdir.

Lakin işin qəribə tərəfi sonradan baş verdi. Qocalığında Kant 40 illik sadiq xidmətçisi Lampeni içki düşkünü olduğu və evdə qalmaqal yaratdığı üçün qovmaq məcburiyyətində qaldı. Bu, Kant üçün elə böyük bir travma idi ki, o, gündəlik dəftərinə (özünü sakitləşdirmək üçün) belə bir qeyd yazmışdı: "Lampe adı tamamilə unudulmalıdır!". Həyatı yaddaş üzərində qurulan bir filosof üçün bir insanı məqsədli şəkildə "unutmağa çalışmaq" onun daxili dramının ən böyük sübutu idi.

Kantın sağlamlıqla bağlı fikirləri müasir tibbə qəribə görünə bilər, lakin o, buna ölüm-dirim məsələsi kimi yanaşırdı. O hesab edirdi ki, insanın ömrünü qısaldan əsas səbəb "həyati enerjinin" bədəndən çıxmasıdır. Buna görə də yatarkən özünü barama qurdu kimi yorğana bükürdü. Yorğanın kənarlarını çiyinlərinin altına elə bərk sıxırdı ki, kənardan baxanda o, mumiyanı xatırladırdı; heç bir hava axını onun bədəninə toxunmamalı idi.

Daha bir qəribəliyi o idi ki, Kant corablarının dizini sıxıb qan dövranını dayandırmasından dəhşətli dərəcədə qorxur, lakin corabların aşağı düşməsinə də dözə bilmirdi. Nəticədə, o, özü üçün xüsusi mexaniki iplər və yaylar sistemi icad etmişdi. Bu mexanizm corabları yuxarıda saxlayır, lakin damarları sıxmırdı. Həmçinin o, heç vaxt, heç bir halda ağzı açıq gəzməzdi. O inanırdı ki, ağızdan alınan hava zərərlidir və insanı xəstələndirir. Buna görə də ən sürətli gəzintilərində belə dodaqlarını bir-birinə kip yapışdırar, yalnız burnu ilə nəfəs alardı.

Şəxsi həyatında isə Kant iki dəfə evlənmək fikrinə düşmüşdü, lakin o, "evlənsəmmi, evlənməsəmmi?" deyə uzun-uzadı düşünənə qədər namizədlərdən biri başqasına ərə getdi, digəri isə başqa şəhərə köçdü. Kant isə rahat nəfəs alaraq subaylığına davam etdi.

Bütün bu qəribəliklərə baxmayaraq, o, maarifçilik dövrünün ən nüfuzlu mütəfəkkiri oldu. Bəzi filosoflar yalnız sual verər, bəziləri isə cavab; İmmanuel Kant isə həm verdiyi suallarla, həm də təqdim etdiyi cavablarla fəlsəfənin axarını kökündən dəyişdirmişdir. Kantdan sonra bəşəriyyət artıq fərqli şeyləri deyil, eyni şeyləri fərqli bir şəkildə soruşmağa başladı. Onun fəlsəfəsi üç əsas sual ətrafında formalaşır: "Nəyi bilə bilərik?" (Biliyin sərhədləri), "Nə etməliyik?" (Əxlaq və borc) və "Gözəllik nədir?" (Estetika və intuisiya).

Kantın fəlsəfəsinin mərkəzində duran əsas suallardan biri bu idi: "Dini ehkamlar və qorxu olmadan insanlar necə əxlaqlı ola bilərlər?"

Kant iddia edirdi ki, əxlaq xaricdən gələn bir əmrə deyil, insanın öz daxili ağlına (rasional düşüncəyə) əsaslanmalıdır. O, dinin avtoritetini "Ağıl" ilə əvəz etmək istəyirdi. Onun əxlaq fəlsəfəsinin ən vacib anlayışı "Kateqorik imperativ"dir (Qəti Əmr). Bu, insanın hər hansı şəxsi maraq güdmədən, sadəcə borc hissi ilə əməl etməli olduğu mütləq bir qaydadır və iki əsas prinsiplə izah olunur.

Birincisi, "Universallaşdırma prinsipi": "Elə bir qaydaya əsasən hərəkət et ki, onun eyni zamanda ümumi bir qanun olmasını arzulaya biləsən".

Məsələn, əgər sən yalan danışırsansa və hamının yalan danışmasını qanun kimi qəbul edirsənsə, "həqiqət" anlayışı yox olar. İkincisi, "İnsan məqsəddir prinsipi": "İnsanlığa həm öz şəxsində, həm də başqalarının şəxsində heç vaxt sadəcə bir vasitə kimi deyil, hər zaman bir məqsəd kimi yanaş".

Lakin Kantın bu uca prinsipləri real həyatda bəzən iflasa uğrayırdı. Qadınlarla münasibətində "Mariya fon Herbert" hadisəsi onun həyatının ən qaranlıq səhifəsidir. Mariya sevgilisini itirdikdən sonra dərin depressiyaya düşmüşdü və Kanta məktublar yazaraq ondan təsəlli istəyirdi. Kant ona cavab yazdı, amma bu, bir təsəlli məktubu deyil, soyuq bir mühazirə idi. O, Mariyanı hisslərinə qapıldığı üçün qınadı. Mariya ona yenə yazıb yalvaranda Kant məktubları heç oxumadı; onları dostuna göndərərək "Bu qadının məktubları mənim iş rejimimi pozur, bunlar sadəcə isterikadır" dedi.

Nəticədə Mariya fon Herbert intihar etdi. Kantın "insana bir məqsəd kimi yanaşmaq" prinsipi burada köməyə möhtac bir qadın qarşısında iflasa uğramışdı.

Bu, Kant üçün əxlaqın duyğulara yer verməyən, soyuq vəzifə hissindən ibarət olduğunu göstərirdi; əgər sən bir yaxşılığı sadəcə özünü yaxşı hiss etmək üçün edirsənsə, bu "əxlaqi" sayılmır.

Kant həm də siyasi məsələlərlə maraqlanmış, "Əbədi sülh" ("Zum ewigen Frieden") əsərində müharibələrin qarşısını almaq üçün dövlətlərin federasiya şəklində (indiki BMT kimi) birləşməsini təklif etmişdi. Lakin onun dini baxışları Prussiya kralı II Fridrix Vilhelm ilə problem yaratdı. Kral ona rəsmi məktub göndərərək din mövzusunda yazmağı qadağan etdi. Kant krala cavab olaraq: "Əlahəzrət Kralın sadiq təbəəsi olaraq, bundan sonra din mövzusunda nə mühazirə oxuyacağam, nə də yazacağam" deyə söz verdi. Kral öldükdən sonra isə Kant dərhal yenidən yazmağa başladı. İnsanlar onu qınayanda o, məşhur məntiqi hiyləsini işə saldı: "Mən söz verəndə "Kralın sadiq təbəəsi olaraq" ifadəsini işlətmişdim. Kral öldüyünə görə, mən artıq onun təbəəsi deyiləm və sözümün qüvvəsi bitmişdir".

Bəlkə də tarixin ən böyük ironiyası Kantın son illəridir. Bütün ömrünü "Ağıl" ("Reason") üzərində quran bu dahi həyatının son illərində demensiya səbəbindən ağlını tamamilə itirdi. O, artıq sadə əşyaların adını xatırlamırdı, qaşığı ağzına apara bilmirdi, dostlarını tanımırdı, bəzən masa arxasında oturub saatlarla sadəcə düyməsi ilə oynayırdı. Lakin şüuru sönərkən belə, daxilindəki nəzakət ("insana hörmət") instinkti hələ də qanında idi; həkim otağa girəndə o, titrək ayaqları üstə qalxırdı, həkim oturmadan o da oturmurdu. Dostu Vasianski onun bu halını təsvir edərkən yazırdı: "O, artıq Kant deyildi, sadəcə Kantın kölgəsi idi".

Ölümündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, Kant bizə öyrətmişdir ki, insan olmaq sadəcə yaşamaq deyil, ağılın işığında özümüzə və başqalarına qarşı məsuliyyət daşımaqdır. Onun məzar daşında yazılan o məşhur sözlər bu irsi mükəmməl ifadə edir:

"Bu iki şey üzərində nə qədər tez-tez və uzun-uzadı düşünsəm, onlar qəlbimi bir o qədər yeni, getdikcə artan bir heyranlıq və ehtiramla doldurur: başımın üstündəki ulduzlu səma və daxilimdəki mənəvi qanun".

• Sirrin adı Sevgidir!… - Luis Kerroldan aforizmlər
• "Onun qəhrəmanları iyrənmədən yaşaya bilmirlər..." - Bernhardla Dostoyevskini nə birləşdirirdi?
• Mehriban Ələkbərzadəyə yeni vəzifə verildi