Bu gün tanınmış alman heykəltaraş Arno Brekerin anım günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Bu gün XX əsrin ən ziddiyyətli simalarından biri, texniki dahiliyi ilə mənəvi korluğu arasında dərin uçurum olan alman heykəltaraşı və memarı Arno Brekerin ölümündən 35 il ötür. Tarix onu yalnız sənətkar kimi deyil, həm də "İblisin heykəltaraşı" və ya "Üçüncü Reyxin Mikelancelosu" kimi xatırlayır. Onun həyatı incəsənətin totalitar hakimiyyətlə necə təhlükəli ittifaqa girə biləcəyinin, estetikanın etikadan necə ayrı düşə biləcəyinin ən bariz və qorxunc nümunəsidir.

Onun həyat hekayəsindəki ən sarsıdıcı məqamlardan biri keçmişi ilə gələcəyi arasındakı kəskin təzaddır. 1920-ci illərdə Breker Parisdə əsl bohem həyatı yaşayır, nasist ideologiyasından tamamilə uzaq, azad ruhlu sənətkar idi. O, Jan Kokto, Jan Renuar, Salvador Dali və Pablo Pikasso kimi avanqard sənətçilərlə yaxın dostluq edirdi. O dövrdə heç kim təsəvvür edə bilməzdi ki, "müasir incəsənətin" mərkəzində, Monparnas kafelərində şərab içən bu gənc cəmi bir neçə il sonra modernizmi "deqenerativ incəsənət" adlandıran qəddar bir rejimin baş memarına və vizual təbliğatçısına çevriləcək.

Brekerin taleyi 1936-cı il Berlin Olimpiadası zamanı kökündən dəyişdi. Onun "Dekatlonçu" və "Qalib" heykəlləri Adolf Hitlerin diqqətini çəkdi. Sənətə xüsusi marağı olan diktator bu əsərlərdə xəyalındakı "Ari irqi"nin bioloji mükəmməlliyini, güc və iradənin təcəssümünü gördü. Bu, Breker üçün əbədi damğaya çevriləcək "Faust müqaviləsi"nin başlanğıcı idi.

O, qısa müddətdə Hitlerin ən sevimli heykəltəraşına çevrildi və Albert Şpeerin meqalomanyak "Dünyanın paytaxtı Almaniya" layihəsinin bədii rəhbəri oldu. Yeni Reyx Dəftərxanasının girişini bəzəyən iki nəhəng bürünc heykəl – "Partiya" və "Vermaxt" onun yaradıcılığının bu dövrünün kulminasiyası sayılır. Bu heykəllərdəki fiqurlar artıq insan deyildi; onlar duyğusuz, əzələ yığınından ibarət, yalnız itaət və aqressiyanı təmsil edən soyuq bütlər idi.

Bu dövrün ən qaranlıq və sarsıdıcı məqamı isə Brekerin emalatxanalarında yaşananlar idi. Hitler ona o qədər dəyər verirdi ki, heykəltaraşı cəbhəyə göndərilməkdən azad etmiş, ona dövlət büdcəsindən nəhəng vəsait, malikanələr və materiallar ayırmışdı. Lakin "mükəmməl insan bədənini" yonan sənətkarın emalatxanalarında işğal olunmuş ölkələrdən gətirilən hərbi əsirlər və məcburi əmək qurbanları qul kimi işlədilirdi. Brekerin mərmərdən yonduğu o hamar, ideal bədənlər, əslində, aclıqdan ölən, işgəncələrə məruz qalan canlı insanların əməyi və iztirabları üzərində ucalırdı. Bu fakt onun sənətinin estetikasını mənəvi baxımdan tamamilə iflasa uğradır.

Müharibənin sonlarına doğru və ondan sonrakı dövrdə baş verənlər isə daha heyrətamizdir. 1945-ci ildə Berlinin süqutundan dərhal sonra İosif Stalin Arno Brekerə rəsmi təklif göndərir. Sovet rəhbəri ondan Moskvaya gəlməyi və nasist Almaniyasında olduğu kimi, Sovet İttifaqı üçün də monumental abidələr yaratmağı xahiş edir. Bu fakt sübut edir ki, Brekerin yaratdığı "totalitar estetika" – fərdiyyəti əzən o nəhənglik ideologiyasından asılı olmayaraq bütün diktatorları özünə cəlb edirdi. Lakin Breker bu təklifi rədd edərək Qərbdə qalmağı seçir.

Onun Pablo Pikasso ilə münasibəti də tarixin ironiyalarından biridir. Almaniya Parisi işğal edərkən Breker nasist zabiti forması geyinməsə də, nüfuzundan istifadə edərək Pikassonu Gestaponun təqiblərindən qoruduğunu iddia edirdi. Siyasi baxışları tamamilə əks qütblərdə olsa da (Pikasso kommunist, Breker isə faşizmin təbliğatçısı), ispan rəssam onun istedadını həmişə yüksək qiymətləndirmişdi. Hətta müharibədən sonra Pikasso həmkarı barədə belə demişdi: "Siyasət bir yana, Breker hər zaman böyük sənətkar olaraq qalır". Bu fikir sənət dünyasında istedadın bağışlana bilən sərhədləri haqqında bitib-tükənməyən mübahisələrin mənbəyidir.

Müharibədən sonra Arno Breker "denasifikasiya" prosesindən heyrətamiz dərəcədə yüngül cəza ilə yaxa qurtardı. Məhkəmə onu "baş cinayətkar" deyil, sadəcə "yol yoldaşı" ("Mitläufer") kimi tanıdı; o, simvolik olaraq 100 mark cərimə ödəməklə azadlığa buraxıldı.

Bu qərar cəmiyyətdə böyük hiddət doğurdu: milyonların ölümünə haqq qazandıran estetikanı formalaşdıran şəxs necə cəzasız qala bilərdi? Daha təəccüblüsü odur ki, o, heç vaxt cəmiyyətdən təcrid olunmadı. Ömrünün qalan hissəsində Almaniyanın ən zəngin sənayeçilərinin, eləcə də Jan Kokto, Jan Mare, Salvador Dali, Konrad Adenauer və hətta Misir prezidenti Ənvər Sadatın portretlərini yaratdı.

• İsmayıl bəy Qutqaşınlı haqqında silsilə materiallar hazırlandı
• Məşhur repçi İslamı qəbul etdiyini açıqladı
• Problem doğrudanmı söyüş idi? - "Səkkiz" serialının pərdəarxası