İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünya sənətinin mərkəzi səssizcə, lakin qəti şəkildə Parisdən Nyu-Yorka köçürdü. Avropanın bombalanmış küçələrindəki yorğunluq və xaos, okeanın o tayında, Manhettenin dumanlı barlarında, sənaye binalarının qoxusunda yeni bir enerji ilə əvəzlənirdi. Bu, abstrakt ekspressionizmin doğulduğu, qaydaların yenidən yazıldığı, fırçanın kətan üzərində sadəcə rəng deyil, birbaşa sənətkarın ruhunu, qəzəbini və ağrısını püskürdüyü bir dövr idi. Cekson Pollok rəngləri kətanın üzərinə damcıladır, Mark Rotko izləyicini rəngli sükut dənizində boğur, Villem de Kuninq isə qadın fiqurlarını vəhşicəsinə parçalayaraq yenidən yaradırdı.
Bəs Frans Klayn kim idi? O, bu dahi dəlilər ordusunun bəlkə də ən az danışılan, lakin fırça zərbələri ən uca səslə "qışqıran" nümayəndəsi idi. Onun rəsmlərinə baxanda adamın qulağında Nyu-Yorkun dəmiryol vaqonlarının cırıltısı, nəhəng polad körpülərin uğultusu və gecə yarısı caz barlarında qırılan qədəhlərin səsi səslənir.
Kulis.az Amerikanın ən böyük abstrakt ekspressionistlərindən biri, ağ və qara rənglərin amansız döyüşünü yaradan Frans Klayn haqqında materialı təqdim edir.
Kömür tozu və atasız qalan uşaqlıq
Frans Klayn 1910-cu il mayın 23-də Pensilvaniya ştatının Uilks-Barre şəhərində anadan olub. Bu şəhər Amerikanın sənaye mərkəzlərindən biri idi. Kömür mədənləri, polad konstruksiyalar, paravozlar və qara tüstü Klaynın uşaqlığının vizual fonunu təşkil edirdi. Lakin onun uşaqlıq illəri təkcə sənayenin tozu ilə deyil, həm də ağır psixoloji travma ilə yadda qaldı.
Fransın hələ yeddi yaşı olanda atası Entoni Klayn gözlənilmədən intihar etdi. Bu itki ailəni darmadağın etdi. Atasının ölümündən sonra anası yenidən ərə getdi, lakin gənc Frans üçün yeni həyat heç də asan başlamadı. Anası onu atasız uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş Girard Kollecinə göndərdi. Uşaq yaşlarında evdən uzaqlaşdırılmaq, tərk edilmə duyğusu və atasının intiharının gətirdiyi qaranlıq boşluq Klaynın xarakterinə dərin bir melanxoliya hopdurdu. Bəlkə də onun illər sonra kətan üzərinə çəkdiyi o nəhəng, qaranlıq, boşluğu yaran qara xətlər elə həmin uşaqlıq illərindəki tərk edilmişliyin, atasızlığın və qışqırığın vizual inikası idi.
Buna baxmayaraq, o, incəsənətə meyl edirdi. Karandaş və kağız onun sığınacağına çevrilmişdi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, sənət təhsili almaq qərarına gəlir və 1931-1935-ci illərdə Boston Universitetində rəngkarlıqla məşğul olur.
Dumanlı Albion, rəqs və şizofreniyanın kölgəsindəki eşq
Gənc, istedadlı, lakin daxilən yaralı olan Klayn təhsilini davam etdirmək üçün 1935-ci ildə Londonun "Heatherley" İncəsənət Məktəbinə yollanır. London Klaynın həyatında təkcə sənət deyil, həm də böyük və faciəvi bir sevginin başlanğıc nöqtəsi olur. O, burada Elizabet V. Parsons adlı britaniyalı balerina ilə tanış olur.
Elizabet incə, zərif və sənətə bağlı bir qadın idi. Onlar tezliklə bir-birlərinə aşiq olurlar və 1937-ci ildə evlənərək birlikdə Amerikaya qayıdırlar. Lakin bu sevgi hekayəsi Hollivud filmlərindəki kimi xoşbəxt sonluqla bitmir. Cütlük Nyu-Yorka yerləşdikdən qısa müddət sonra Elizabetin psixi sağlamlığında ciddi problemlər yaranmağa başlayır. Ona şizofreniya diaqnozu qoyulur.
Gənc rəssam həm yaradıcılıqla məşğul olmalı, həm də günü-gündən ağlını itirən, tutmaları tutan həyat yoldaşına baxmalı idi. Elizabet dəfələrlə psixiatrik xəstəxanalara yerləşdirilir, aylarla, bəzən illərlə orada qalmalı olurdu. Klayn ona dərindən bağlı idi, arvadını heç vaxt tərk etmədi, ona baxacaq qədər fədakar idi. Lakin evdəki bu daimi gərginlik, sevdiyi qadının ağlının qaranlıqlarda itməsi Klaynı içkiyə və sənətindəki aqressiv axtarışlara daha da yaxınlaşdırdı. Onun 1940-cı illərdə çəkdiyi Elizabet portretlərinə baxsanız, orada sevinc yox, dərin bir kədər, uzaqlıq və iztirab görərsiniz.
2 nömrəli rəsm (1954), Müasir İncəsənət Muzeyi
Nyu-York barlarında ac rəssam və Qara-Ağ dövrünə gedən yol
1930-cu illərin sonu və 1940-cı illər Klayn üçün yoxsulluq, axtarışlar və sağ qalmaq mübarizəsi idi. O dövrdə Klayn abstrakt rəssam deyildi. O, ənənəvi, realistik üslubda şəhər mənzərələri, portretlər və interyerlər çəkirdi. Nyu-Yorkun küçələrini, qatarlarını, işsiz insanlarını kətana köçürürdü.
Pul tapmaq, ən azından bir barda pivə və sendviç ala bilmək üçün o, Nyu-York barlarının divarlarına sifarişlə rəsmlər çəkirdi. Məsələn, "Bleeker Street" barı üçün çəkdiyi qadın fiqurları və mənzərələr ona bir müddət pulsuz yemək və içki təmin etmişdi. Klayn əla rəssam idi, texnikası güclü idi, lakin o, minlərlə realistik rəssam arasında sadəcə biri idi. Onun içindəki o nəhəng enerji çıxış yolu axtarır, ənənəvi fiqurativ sənətin qəliblərinə sığmırdı.
Klayn Nyu-Yorkun bohem həyatının tən ortasında idi. O, Villem de Kuninq, Cekson Pollok, Mark Rotko kimi rəssamlarla dostluq edirdi. Gecələrini məşhur "Cedar Tavern" adlı barda keçirir, bütün günü içir, siqaret çəkir və sənət barədə mübahisələr edirdi. "Cedar Tavern" o dövrün abstrakt ekspressionistlərinin qeyri-rəsmi qərargahı idi.
Sabra (1956), Berardo Kolleksiya Muzeyi
Tarixi dəyişən o an: Projektordan doğulan şedevr
Frans Klaynın yaradıcılığındakı o böyük, inqilabi sıçrayış 1949-cu ilin sonlarında, son dərəcə təsadüfi bir hadisə nəticəsində baş verdi. Bu hadisə müasir incəsənət tarixinin ən məşhur dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.
Bir gün Klayn yaxın dostu, rəssam Villem de Kuninqin emalatxanasına gedir. O dövrdə Klayn kiçik kağız parçaları, hətta telefon kitabçalarının səhifələri üzərində qara mürəkkəblə sürətli, qaralama eskizlər çəkirdi. Bunlardan biri yellənən stulun sürətli, kobud çəkilmiş eskizi idi. De Kuninqdə "Bell-Opticon" adlı proyeksiya aparatı var idi. O, təklif etdi ki, Klaynın bu kiçik eskizini projektorla emalatxananın böyük divarında əks etdirsinlər.
Klayn kiçik kağızı cihaza qoydu və düyməni basdı. Divarda yaranan mənzərə Klaynı şoka saldı. Kiçik bir stul eskizi divarda böyüdükcə stul olmaqdan çıxmışdı. Detallar itmiş, geriyə yalnız kəsişən nəhəng, qara xətlər, vəhşi enerji və memarlıq abidəsini xatırladan struktur qalmışdı. Klayn divardakı o qara və ağın yaratdığı monumentallığa baxıb anladı: Onun axtardığı şey əşyaların özü deyil, o əşyaların içindəki qüvvə, sürət və toqquşmadır.
O gündən sonra Klayn birdəfəlik fiqurativ rəngkarlıqla vidalaşdı. O, dərhal kətanlar aldı. Lakin bahalı rəngkar boyalarına pulu çatmadığı üçün gedib ən ucuz sənaye boyaları, evləri, binaları rəngləmək üçün istifadə olunan qara və ağ mina boyaları və enli, sərt divar fırçaları aldı. Klaynın möhtəşəm "Qara və Ağ" epoxası beləcə başladı.
Adsız
Kətan üzərində memarlıq: "Bu, xəttatlıq deyil, toqquşmadır!"
Klaynın ilk abstrakt sərgisi 1950-ci ildə "Egan Gallery"də baş tutdu və rəssam bir gecədə məşhurlaşdı. Tənqidçilər onun əsərlərini görəndə çaşqınlıq içində idilər. Onun tabloları nəhəng ağ fon üzərində qalın, sərt, sürətli qara fırça zərbələri idi.
Bir çoxları, xüsusən də Avropa tənqidçiləri bu rəsmləri yapon və ya Çin xəttatlığına (kalliqrafiyasına) bənzədirdilər. Zen buddistlərinin ənənəvi mürəkkəb sənəti ilə paralellər aparılırdı. Lakin Klayn bu müqayisələrə nifrət edirdi və onları rədd edirdi. O deyirdi: "Mən simvol çəkmirəm. Mənim rəsmlərim yazılmır, onlar tikilir!"
Həqiqətən də, Klaynın tabloları kalliqrafiya kimi süzülən, harmoniya axtaran xətlər deyildi. O rəsmlərə diqqətlə baxdıqda, onların uşaqlığının keçdiyi Pensilvaniya kömür mədənlərinin relslərini, Nyu-Yorkun dəmir körpülərini, sənaye kranlarını, göydələnlərin polad skeletlərini xatırlatdığını görmək olur. Onlar sanki rəsm deyil, inşaat materialı idi. Digər tərəfdən, ən böyük səhv düşüncə o idi ki, Klayn ağ kətanın üstünə qara rəng çəkir. Xeyr! O, qara rəngi çəkdikdən sonra ağ rənglə (ağ kətanla yox, ağ boya ilə) yenidən onun üzərinə hücum edirdi. Klaynın rəsmlərində ağ və qara bərabərhüquqlu iki qüvvədir. Onlar kətan üzərində ərazi uğrunda amansız bir müharibə aparırlar. Bəzən qara üstün gəlir, bəzən ağ qaranın böyürlərini qoparır. Bu, harmoniya deyil, Nyu-York qədər aqressiv, sürətli və vəhşi bir toqquşma idi.
Onun ən məşhur əsərləri çox vaxt doğulduğu Pensilvaniyadakı yerlərin, kömür qatarlarının adlarını daşıyırdı: "Chief", "Mahoning", "Shenandoah".
Məlahətli nəhəngin içindəki qaranlıq
Şöhrət Klayna pul, yeni emalatxanalar və tələbat gətirdi. O, "Cedar Tavern"in mərkəzi fiqurlarından birinə çevrilmişdi. Dostları onu çox sevirdi. Cekson Pollokun aqressiv və eqoist, De Kuninqin isə qapalı təbiətindən fərqli olaraq, Frans Klayn səmimi, mehriban və həyatsevər bir adam idi. Cibində pulu olanda bardakı hər kəsə, gənc, ac rəssamlara, küçə musiqiçilərinə içki qonaqlığı verərdi. Klassik və caz musiqisinin xüsusilə Vaqner və Çarli Parkerin sadiq pərəstişkarı idi. Onun fırça zərbələri caz musiqisindəki improvizasiyalar qədər azad və ritmik idi.
Lakin bu şən xarakterin arxasında dərin bir ağrı yatırdı. Arvadının şizofreniyası heç vaxt yaxşılaşmadı. Bu bitməyən psixoloji yük onu daxildən gəmirirdi. Klayn işləmək, rəsm çəkmək və dərdlərini unutmaq üçün spirtli içkilərə həddindən artıq aludə olmuşdu. Viski və siqaret onun həm sənət yoldaşı, həm də ölüm fərmanını imzalayan vasitələr idi.
Rənglərin qayıdışı və ürəyin sükutu
1950-ci illərin sonlarına doğru Klayn artıq dünya miqyasında tanınan bir rəssam idi. O, illər boyu davam edən ağ-qara diktaturasından sonra yenidən tablolarına rəng (sarılar, qırmızılar, mavilər) daxil etməyə başladı. Lakin onun bu yeni yaradıcılıq axtarışı, təəssüf ki, uzun çəkmədi.
İllərlə davam edən ağır iş qrafiki, dayanmadan içki içmək, stres və sağlamlığına laqeyd yanaşması öz sözünü dedi. Klaynın ürəyində ciddi problemlər (revmatik ürək xəstəliyi) yaranmışdı. O, bir neçə dəfə infarkt keçirdi. Həkimlər ona içkini tərgitməyi və dincəlməyi məsləhət görsələr də, sənətə və ağ-qara həyata öyrəşmiş bir adam üçün bu mümkünsüz idi.
1962-ci il mayın 13-də, 52 yaşının tamam olmasına cəmi 10 gün qalmış Frans Klayn ürək çatışmazlığından Nyu-Yorkda vəfat etdi. Onun qəfil və vaxtsız ölümü sənət dünyasını sarsıtdı. Cekson Pollokun avtomobil qəzasında həlak olmasından sonra, Klaynın ölümü də Nyu-York Məktəbinin ən böyük itkilərindən biri hesab edildi.
Klayndan qalanlar: Nyu-Yorkun vizual "səsi"
Frans Klayn bu gün MoMA (Nyu-York Müasir İncəsənət Muzeyi), Tate Modern, Quqqenhaym kimi dünyanın ən nəhəng muzeylərinin divarlarını bəzəyir. Onun əsərləri milyonlarla dollara satılır. Vaxtilə kətan və boya almağa pul tapmadığı üçün telefon kitabçalarında qaralamalar edən o atasız oğlan bu gün Amerikanın incəsənət tanrılarından biridir.
Onun irsi sadəcə ağ kətan üzərində çəkilmiş qara xətlər deyil. Onun rəsmləri qarşısında dayananda izləyici səssiz bir mənzərəyə deyil, vizual bir partlayışa şahid olur. Frans Klaynın həyatı göstərdi ki, bəzən bir insanın içindəki qaranlığı ifadə etmək üçün minlərlə rəngə ehtiyac yoxdur. Sadəcə bir qutu ucuz qara boya, bir inşaat fırçası və o fırçanı hərəkətə gətirəcək qədər yaralı bir ruh kifayətdir.
Və Klayn o ruhu Nyu-York küçələrinə, sərxoş gecələrə və şizofrenik bir eşqin ağrılarına təslim edərək əbədiyyətə qədər qalacaq o "qara qışqırığı" yaratdı.
