Kulis.az görkəmli alman yazıçı, Nobel mükafatı laureatı Tomas Mann haqqında materialı təqdim edir.
Dünya ədəbiyyatı tarixində elə yazıçılar var ki, onların yaradıcılığı bir xalqın, hətta bütöv bir qitənin psixoloji və tarixi mənzirəsini əks etdirir. XX əsr alman ədəbiyyatının ən nəhəng simalarından biri, Nobel mükafatı laureatı Tomas Mann məhz belə sənətkarlardandır. Onun əsərləri sadəcə oxunmur, insanı düşünməyə, cəmiyyətin və fərdin daxili ziddiyyətlərini anlamağa məcbur edir. Kəskin ironiyası, cəmiyyətin alt qatlarına enmə bacarığı və dərin psixoloji təhlilləri ilə Mann bu gün də dünya oxucusunu öz təsirində saxlamağı bacarır.
***
Tomas Mann 1875-ci ildə Almaniyanın Lübek şəhərində, varlı və köklü tacir ailəsində dünyaya gəlmişdi. Lakin onun gənclik illərində atası vəfat edir və ailənin ticarət işləri yavaş-yavaş dağılmağa başlayır. Bu şəxsi və ailəvi burulğan gənc yazıçının ilk böyük uğuruna – "Buddenbroklar: Bir ailənin tənəzzülü" romanına çevrilir. Mann bu nəhəng əsəri yazarkən cəmi 26 yaşında idi.
Roman təkcə bir nəsildən bəhs etmirdi, həm də burjuaziya ilə incəsənət, praktik həyatla mənəvi dünya arasındakı əbədi münaqişəni ustalıqla göstərirdi. Əsər nəşr olunan kimi böyük səs-küy yaratdı və Tomas Manna həm şöhrət, həm də maddi müstəqillik qazandırdı. İllər sonra 1929-cu ildə o, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatını alanda komitə xüsusi olaraq məhz "Buddenbroklar" romanını vurğulamışdı.
***
Tomas Mannın yaradıcılığının əsas xətlərindən biri fərdin daxili nizamı ilə yaradıcılıq ehtirası arasındakı amansız qarşıdurmadır. Yazıçı tez-tez incəsənəti və dahiliyi cəmiyyətdən təcrid olunma, hətta bir növ "xəstəlik" kimi təsvir edirdi. Bu axtarışlar onun məşhur "Venesiyada ölüm" povestində ən kamil, vizual və lirik ifadəsini tapır.
Əsərin qəhrəmanı Qustav fon Aşenbaх bütün həyatını ciddi nizam-intizama, intellektual əməyə həsr etmiş yaşlı, hörmətli bir yazıçıdır. Lakin onun Venesiyaya səfəri hər şeyi dəyişir. O, burada qəfil və idarəolunmaz bir ehtirasın qurbanına çevrilir. Mann insanın daxili qaranlıq tərəflərinin necə qəfildən oyanaraq bütün iradəni məhv edə biləcəyini ustalıqla təsvir edir. Ölüm, gözəllik və xəstəlik eyni anda Venesiyanın qaranlıq kanallarında birləşir.
***
Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Tomas Mann əvvəlcə qısa, bir qədər komik bir əsər yazmaq qərarına gəlmişdi. Lakin yazı prosesində bu ideya inkişaf edərək onun ən fundamental əsərlərindən birinə – "Sehrli dağ" romanına çevrildi. Hekayənin mərkəzində dayanan gənc Hans Kastorp İsveçrənin Davos şəhərindəki vərəm sanatoriyasına xəstə qohumuna baş çəkməyə gedir. Amma qısamüddətli ziyarət planı pozulur; o özü də xəstələnərək bu dağ başında illərlə qalmalı olur.
Bu sanatoriya əslində, müharibə ərəfəsindəki Avropanın kiçik, lakin son dərəcə dəqiq modelidir. Oradakı xəstələr qitənin fərqli siyasi, fəlsəfi, radikal və mühafizəkar cərəyanlarını təmsil edirlər. Mann qapalı bir məkanın içində zamanın necə axdığını, xəstəliyin insan psixologiyasını necə dəyişdiyini bütün incəlikləri ilə göstərir. "Sehrli dağ" oxucudan xüsusi diqqət tələb edən, lakin oxunduqdan sonra həyata baxış bucağını bütövlükdə dəyişən epik bir mətndir.
***
1930-cu illərdə Almaniyada faşizm baş qaldıranda və intellektual mühit sıxışdırılanda Tomas Mann buna qarşı açıq şəkildə sərt mövqe tutan azsaylı ziyalılardan oldu. 1933-cü ildə Hitler hakimiyyətə gələndə Mann Avropada səyahətdə idi. Ailəsinin, xüsusən də övladlarının təkidi ilə o, Almaniyaya geri qayıtmadı. Kitabları nasistlər tərəfindən yandırıldı, vətəndaşlığı əlindən alındı və o, ömrünün qalan hissəsini mühacirətdə keçirməyə məcbur oldu.
Əvvəlcə İsveçrədə, sonra isə ABŞ-da sığınacaq tapan yazıçı alman xalqının azadlığı uğrunda mübarizəsini qələmi və səsi ilə davam etdirdi.
İkinci Dünya müharibəsi illərində o, tez-tez BBC radiosu vasitəsilə alman xalqına müraciət edir, onları nasizmin məhvedici ideologiyasından uzaq durmağa çağırırdı. "Alman dinləyicilər!" (Deutsche Hörer!) adlı silsilə çıxışlar onu təkcə böyük ədib deyil, həm də cəsarətli, sınmaz bir vətəndaş kimi tarixə yazdı.
***
Amerikada yaşadığı çətin illərdə Tomas Mann yaradıcılığının daha bir zirvəsini fəth etdi. Bu, alman xalqının mənəvi fəlakətinin şifrələnmiş tarixi olan "Doktor Faustus" romanı idi. Əsərin baş qəhrəmanı olan dahi bəstəkar Adrian Leverkühn yaradıcılıq kəşfləri və qeyri-adi istedad müqabilində öz ruhunu şeytana satır.
Tomas Mann bəstəkarın mənəvi və fiziki tənəzzülünü faşist Almaniyasının süqutu ilə paralel şəkildə təqdim edir. Əsər musiqi nəzəriyyəsi, fəlsəfə və mürəkkəb insan psixologiyası ilə zəngindir. Yazıçı bu romanla bəşəriyyətə mesaj verir: humanist dəyərlərdən, mədəniyyətdən və mənəviyyatdan qopmuş hər hansı güc tətbiqi və fanatizm gec-tez mütləq fəlakətlə nəticələnir.
***
Tomas Mann eyni zamanda Höte, Şopenhauer və Nitsşe fəlsəfəsinin ən diqqətli oxucularından biri idi. O, mürəkkəb fəlsəfi fikirləri bədii ədəbiyyatın içinə o qədər ustalıqla, səlis şəkildə yerləşdirirdi ki, oxucu ağır nəzəriyyələri quru bir mətndən deyil, real insanların taleyindən öyrənirdi. Günümüzün sürətli informasiya istehlakı dövründə bəzən Mannın uzun, təmkinli cümlələri çətin görünə bilər. Lakin onun yaratdığı obrazların daxili monoloqları, onların həyatın həlledici anlarındakı tərəddüdləri bu gün də tamamilə aktualdır.
***
Tomas Mannın şəxsi həyatı da ziddiyyətlərlə dolu idi. O, Katya Prinqsheim ilə evli idi və bu böyük ailədə altı uşaq böyüyürdü. Ancaq yazıçının gündəlikləri ölümündən illər sonra açılanda aydın oldu ki, o, daxilən fırtınalı bir emosional həyat yaşayıb, gizli hissləri ilə daima mübarizə aparıb. Yaratdığı qəhrəmanlar kimi o özü də həyatla arzular, vəzifə borcu ilə ehtiras arasında balans axtarıb.
1952-ci ildə ABŞ-dəki siyasi ab-havadan və sənətkarlara edilən təzyiqlərdən bezən Tomas Mann yenidən Avropaya qayıdır və 1955-ci ildə İsveçrədə vəfat edir. Tomas Mannın oxucusu olmaq insanı dəyişdirən bir prosesdir. O, bizi əyləndirmək üçün yazmırdı; bizi düşünməyə, xırdalıqları görməyə və həyatın bütövlüyünü dərk etməyə çağırırdı. İllər keçsə də, onun çəkdiyi psixoloji və tarixi mənzərələr dünya ədəbiyyatının ən uca zirvələrindən biri olaraq qalmaqdadır.
