Bu gün görkəmli İran rejissoru Abbas Kiyarostaminin anım günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Böyük fransız rejissoru Jan-Lük Qodar onun haqqında belə demişdi:

"Kino Devid Uork Qriffitlə başlayır və Abbas Kiyarostami ilə bitir".

Dünya kinosunun ən fərqli, ən sakit, amma ən təsirli simalarından biri... O, sadə kənd yollarında, tozlu küçələrdə, bir avtomobilin salonunda həyatın ən böyük fəlsəfələrini kəşf edən adam idi. Abbas Kiyarostami kamerası ilə şeir yazan bir şair, həyatın ən kiçik detallarında böyük mənalar tapan bir filosof idi.

Kiyarostami kinosu xüsusi effektlərdən, süni dramlardan və qışqırıqlı dialoqlardan uzaqdır. Onun filmləri sanki həyatın özü kimi yavaş, təbii və bəzən də sirrlidir. Biz onun ekranında heç vaxt pafos görmədik; əvəzində zeytun ağaclarının arasından əsən küləyi, yoxuşu çıxan uşağı, ya da sadəcə maşın idarə edərək həyat haqqında danışan insanları izlədik.

Böyük rejissor 1940-cı ildə Tehranda anadan olub. Uşaqlıqdan sənətə, xüsusən də rəssamlığa böyük marağı var idi. Tehran Universitetinin İncəsənət fakültəsində rəssamlıq və qrafik dizayn üzrə təhsil aldıqdan sonra ilk fəaliyyətinə reklam çarxları və kitab üzlükləri dizayn edərək başladı. Bəlkə də onun filmlərindəki o qüsursuz kadr quruluşu, təsvirlərin rəsm əsəri kimi görünməsi məhz bu qrafik dizayn keçmişindən irəli gəlir.

Onun kino karyerasının başlanğıcı isə 1969-cu ildə İranın Uşaqlar və Yeniyetmələr üçün İntellektual İnkişaf İnstitutunda ("Kəllun") kino şöbəsinin yaradılmasında iştirak etməsi oldu. Kiyarostami burada uşaqlar üçün qısametrajlı təhsil filmləri çəkməyə başladı. Onun ilk qısametrajlı filmi olan "Çörək və küçə" (1970) sadə bir əhvalatı danışırdı: əlində çörək evə qayıdan balaca bir oğlanın küçədəki itlə qarşılaşması və qorxusu. Artıq bu on dəqiqəlik filmdə gələcək Kiyarostami kinosunun təməl prinsipləri görünürdü: qeyri-peşəkar aktyorlar (uşaqlar), real məkanlar, sənədli film abu-havası və gündəlik həyatın içindəki gərginlik.

Kiyarostamini dünyaya tanıdan ən böyük layihələrindən biri məşhur "Kökər" trilogiyasıdır. Bu üç film, "Dostun evi haradadır?" (1987), "Həyat davam edir" (1992) və "Zeytun ağacları altından" (1994) İranın şimalındakı Kökər kəndi və onun ətrafında cərəyan edir.

"Dostun evi haradadır?" filmi bir uşağın səhvən özü ilə götürdüyü dəftəri sinif yoldaşına qaytarmaq üçün qonşu kəndə etdiyi uzun və yorucu səyahətdən bəhs edir. Film uşaq dünyasının məsumluğunu və böyüklərin bu dünyaya qarşı laqeydliyini ustalıqla göstərir.

Lakin 1990-cı ildə İranda baş verən dəhşətli Gilan zəlzələsi hər şeyi dəyişir. On minlərlə insanın öldüyü bu zəlzələdən sonra Kiyarostami "Dostun evi haradadır?" filmindəki baş rol ifaçısı olan uşaqların sağ qalıb-qalmadığını öyrənmək üçün Kökərə yola düşür. Bu axtarış "Həyat davam edir" filminin mövzusu olur. Rejissor burada fəlakətin özünü deyil, fəlakətdən sonra insanların həyatını, yaşamaq eşqini lentə alır.

Trilogiyanın sonuncu filmi olan "Zeytun ağacları altından" isə film içində filmdir. Əvvəlki filmin çəkilişləri zamanı baş verən kadr arxası bir eşq hekayəsini fokuslanır. Kiyarostami bu trilogiya ilə reallıq və uydurma arasındakı sərhədləri darmadağın edir. Biz harada sənədli filmin bitdiyini, harada bədii filmin başladığını anlaya bilmirik.

Kiyarostaminin şah əsərlərindən biri hesab olunan "Yaxın plan" (Close-Up, 1990) dünya kinosunda bənzəri olmayan bir işdir. Film real hadisəyə əsaslanır: Hüseyn Səbzian adlı işsiz və kino həvəskarı olan bir adam özünü məşhur İran rejissoru Möhsün Məhməlbaf kimi qələmə verərək varlı bir ailəni aldadır və onları yeni filminin çəkilişlərinə inandırır. Səbzian həbs olunanda Kiyarostami dərhal bu hekayənin izinə düşür.

O, nəinki məhkəmə prosesini sənədli şəkildə lentə alır, həm də aldadılan ailəni və Səbzianın özünü razı salaraq baş verən hadisələri özlərinə oynadır. Yəni real həyatdakı qurbanlar və fırıldaqçı filmdə yenidən özlərini canlandırırlar. "Yaxın plan" kimlik, sənətə olan ehtiras və insan psixologiyası haqqında dərin tədqiqatdır. Sonda Səbzianın əsl Məhməlbafla görüşdüyü an isə kino tarixinin ən təsirli və emosional səhnələrindən birinə çevrilir.

1997-ci ildə Kiyarostami "Albalı dadı" (Taste of Cherry) filmi ilə Kann Kinofestivalının ən yüksək mükafatı olan "Qızıl Palma Budağı"nı qazandı.

Film Tehranın kənarındakı tozlu təpələrdə avtomobili ilə gəzən və intihar etdikdən sonra onun üzərinə torpaq tökəcək bir adam axtaran Cənab Badiinin hekayəsidir. Cənab Badii yol boyu üç fərqli adamı maşınına mindirir: gənc əsgər, seminariya tələbəsi və yaşlı taksidermist. Hər biri ilə həyat və ölüm haqqında dialoqlar qurur. Əsgər qorxub qaçır, tələbə dini səbəblərlə imtina edir. Lakin yaşlı taksidermist (Cənab Baqeri) bu işi qəbul edir, amma yol boyu Badiiyə həyatın kiçik, lakin gözəl detallarından danışır. O, soruşur:

"Sən doğurdan da hər şeydən imtina etmək istəyirsən? Bir albalının dadından belə imtina edəcəksən?"

"Albalı dadı" həyatın mənasını böyük ideologiyalarda yox, bir meyvənin dadında, günəşin doğuşunda axtarır. Kiyarostami bizə Badiinin niyə intihar etmək istədiyini heç vaxt demir. O, tamaşaçıya hazır cavablar vermir, bizi boşluqları doldurmağa, düşünməyə və filmin bir hissəsi olmağa dəvət edir.

Kiyarostami filmlərinin ən bariz xüsusiyyətlərindən biri də hadisələrin böyük qisminin hərəkət edən avtomobilin içində cərəyan etməsidir ("Albalı dadı", "On", "Külək bizi aparacaq"). Rejissor üçün avtomobil həm hərəkəti, həm də təcrid olunmağı simvolizə edir.

İran cəmiyyətində avtomobil içi qapalı, şəxsi və intim bir məkandır. İnsanlar sükan arxasında və ya sərnişin oturacağında olduqları zaman daha açıq, daha səmimi danışa bilirlər. Kiyarostami kameranı maşının ön panelinə yerləşdirərək həm xarakterlərin üz cizgilərindəki ən xırda dəyişiklikləri, həm də pəncərədən ötüb keçən dünyanı eyni anda çəkməyə nail olurdu. Bu texnika ona xüsusi bir realizm və sənədli film toxunuşu bəxş edirdi.

Kiyarostami sadəcə kino sahəsində deyil, eyni zamanda fotoqrafiya və poeziyada da öz sözünü demiş bir sənətkar idi. Onun fotoşəkilləri, xüsusən də "Qarlar" və "Yollar" seriyaları onun kinosunun vizual davamı kimidir. Bu fotolarda sonsuz ağlıq içində uzanan kimsəsiz yollar, tənha ağaclar və təbiətin səssizliyi əks olunur.

O həmçinin hayku tərzində yazdığı qısa, fəlsəfi şeirləri ilə də tanınırdı. Onun şeirləri də filmləri kimi təbiətə, detallara və anın içinə fokuslanırdı:

Ağappaq qar,

qara bir it,

onsuz da kimsəsiz olan küçədə...

Bu misralar onun kinosunun mətnə çevrilmiş halıdır. Heç bir şişirtmə yoxdur, sadəcə anın dondurulmuş və düşünülmüş vizuallaşdırması mövcuddur.

2000-ci illərin ortalarından etibarən siyasi və senzurayla bağlı çətinliklərə görə Kiyarostami ölkə xaricində filmlər çəkməyə başladı. 2010-cu ildə İtaliyada çəkdiyi "Təsdiq olunmuş surət" (Certified Copy) filmi Cülyet Binoşun ifası ilə böyük rəğbət qazandı. Film orijinal və surət, reallıq və sənət arasındakı fəlsəfi müzakirələri mərkəzə alırdı. 2012-ci ildə Yaponiyada çəkdiyi "Aşiq kimi" (Like Someone in Love) isə onun başqa mədəniyyətlərdə də öz dəsti-xəttini necə uğurla qoruya bildiyini sübut etdi.

Abbas Kiyarostami 4 iyul 2016-cı ildə, Parisdə müalicə aldığı xəstəxanada 76 yaşında dünyasını dəyişdi.

Amma o, geridə sadəcə filmlər qoyub getmədi; o, bizə dünyaya baxmağın, səbrin, insanları dinləməyin və təbiəti anlamağın yeni bir yolunu öyrətdi. Kiyarostaminin ekranında qəhrəmanlar həmişə nəsə axtarırdılar: bir dostun evini, həyatın mənasını, ölümü, ya da bəzən sadəcə mobil telefonun şəbəkə tutduğu ucqar bir kənd təpəsini.

O, kinosunu suallar üzərində qurdu, cavabları isə bizə, sərnişin oturacağında əyləşmiş tamaşaçılara buraxdı.

Kiyarostaminin açdığı o tozlu kənd yolları və "albalı dadı" həmişə kino tarixində yaşamağa davam edəcək.

• Bizə düşünməyi unutduran şey
• Gül sənin nəyinə gərəkdir, gülüm? - Zəlimxan Yaqub
• Rənglərdən qorxan rəssam - O, niyə hərbi təyyarələri kamuflyaj edirdi?