Kulis.az gənc ədəbiyyatşünas Sevil Hidayətin yeni yazısını təqdim edir.
Rüstəm Dastanoğlunun "Kölgə" hekayəsi zahirən çox sadə bir epizodu – ana ilə oğulun tütün suvarıb evə qayıtmasını təsvir etsə də, mətnin alt qatında insanın taleyi, yaddaş, susqunluq və varlıq haqqında dərin, çoxqatlı düşüncə dayanır. Mətnin gücü də məhz bu sadəliyin içində gizlənmiş fəlsəfi yüklə bağlıdır.
Əvvəla, hekayənin başlanğıcında müəllif təbiəti – mal-qoyunu, quşları, həşəratları – bir günlük ömürlərini başa vurub yuvalarına qayıdan canlılar kimi təqdim edir. Bu təsvir sadəcə fon deyil; insan həyatının modelidir. Günəşin “qan rəngli gölün ağuşuna girmək istəməməsi” isə obrazlı düşüncənin zirvəsidir. Burada günəş artıq kosmik obyekt deyil, taleyindən qaça bilməyən, amma onu qəbul etmək istəməyən bir varlığa çevrilir. Bu metafora sonrakı hadisələrin emosional tonunu əvvəlcədən müəyyənləşdirir: qaçılmazlıq, taleyə qarşı səssiz müqavimət.
Mətnin mərkəzində isə “susmaq” fenomeni dayanır. Oğlanın müxtəlif susqunluq növləri haqqında müşahidəsi hekayənin ən güclü psixoloji qatlarından biridir. Burada bir incə həqiqət görsənir: insanı danışdıran həmişə söz deyil, bəzən məhz sükutdur. Ananın susması “yüz şey danışdıran” bir susmadır və bu, obrazın dərinliyini açır. Ana artıq konkret bir fərd olmaqdan çıxır, yaddaşın, taleyin və daxili ağrının daşıyıcısına çevrilir.
Xeyransa obrazı isə hekayənin fəlsəfi yükünü daha da ağırlaşdırır. Onun “sonsuz” olması və “dünyadan izsiz getməsi” fikri təkcə bir insanın taleyi deyil, ümumilikdə insanın varlıq qorxusunun ifadəsidir. Ananın Tanrı ilə bağlı dedikləri isə çox sərt və cəsarətlidir. Burada artıq dini fatalizm yox, sual verən, etiraz edən bir şüur var. Bu cür yanaşma mətni daha canlı və real edir, çünki ağrı burada romantikləşdirilmir, olduğu kimi – kobud və anlaşılmaz şəkildə təqdim olunur.
Oğlanın daxili reaksiyası – ulamaq istəyi, amma bunu edə bilməməsi – çox uğurlu tapıntıdır. Bu, insanın içində yığılan, amma ifadə oluna bilməyən ağrının simvoludur. Göz yaşının “bəbəyi yandırması” kimi detallar isə hissin fiziki səviyyədə necə yaşandığını göstərir və mətni daha təsirli edir.
Kölgənin hər şeyi udması, işıqları söndürməsi və günəşin “qan gölünə düşməsi” ilə yaranan vizual tablo həyatın qaranlığa doğru hərəkətini simvolizə edir. Son cümlədə isə çox güclü bir semantik çevrilmə var: əvvəl oğlan beli sürüyürdü, sonda isə elə bil bel onu aparır. Bu, artıq fiziki hərəkət deyil, taleyin insanı sürükləməsi metaforasıdır.
Dil baxımından mətn olduqca səlis, obrazlı və axıcıdır. Xüsusilə təbiət təsvirləri və daxili monoloqlar bir-birinə təbii şəkildə bağlanır. Bəzi yerlərdə cümlələrin uzunluğu oxucudan diqqət tələb edir, amma bu, mətnin ritmini pozmur, əksinə, onun düşüncə axınına uyğun gəlir.
Zəif tərəf kimi yalnız bir məqam qeyd oluna bilər: bəzi metaforalar (xüsusilə “qan gölü”) tez-tez təkrarlandığı üçün təsir gücünü qismən itirə bilər. Əgər bu obraz bir az daha qənaətlə işlədilsəydi, daha kəskin təsir bağışlaya bilərdi.
Ümumilikdə isə bu hekayə daxili səssizlik, yaddaşın yükü və insan taleyinin qaçılmazlığı haqqında çox yetkin bir mətndir. Ən böyük uğuru odur ki, müəllif böyük fikirləri kiçik bir səhnənin içində, süni pafosa qaçmadan ifadə edə bilib.
