Bu gün Ümumdünya Kitab və Müəllif Hüquqları Günüdür.
Kulis.az mövzu ilə bağlı materialı təqdim edir.
Hər il 23 aprel tarixində qeyd olunan Ümumdünya Kitab və Müəllif Hüquqları Günü, kitabın, mütaliənin və müəllif əməyinin dəyərini vurğulayan beynəlxalq bir təşəbbüsdür. Bu gün ilk dəfə 1995-ci ildə UNESCO tərəfindən təsis olunub və qısa müddətdə dünyanın əksər ölkələrində qeyd edilən mühüm mədəni hadisəyə çevrilib. Tarixin məhz 23 aprel seçilməsi təsadüfi deyil: bu gün dünya ədəbiyyatının simvolik fiqurları olan Uilyam Şekspir, Migel de Servantes və İnka Qarsilaso de la Veqa ilə əlaqələndirilir. Hərçənd onların ölüm tarixləri müxtəlif təqvimlərə görə fərqli günlərə düşür, amma simvolik olaraq eyni gün qəbul edilməsi ədəbiyyatın qlobal birləşdirici gücünü göstərir.
Bu günün yaranmasının əsas məqsədi təkcə kitab oxumağı təşviq etmək deyil, həm də müəllif hüquqlarının qorunmasının vacibliyini vurğulamaqdır. Müasir dövrdə müəllif hüquqları məsələsi xüsusilə aktualdır, çünki rəqəmsal texnologiyalar əsərlərin sürətlə yayılmasını asanlaşdırsa da, eyni zamanda piratçılıq riskini artırır. Müəllif hüquqları sistemi yazıçıların, şairlərin və ümumilikdə yaradıcı insanların əməyini qorumağa xidmət edir və onların yeni əsərlər yaratmaq üçün motivasiyasını təmin edir.
Tarixi baxımdan maraqlı faktlardan biri də budur ki, bu günün ideyası ilk dəfə İspaniyada yaranıb. 1920-ci illərdə Visente Klavel Andres adlı naşir Migel de Servantesin xatirəsinə həsr olunmuş “kitab günü” təşəbbüsünü irəli sürmüşdü. Daha sonra bu təşəbbüs genişlənərək beynəlxalq səviyyəyə çıxarıldı. Bu gün də İspaniyanın Barselona şəhərində 23 aprel “Kitab və Gül Günü” kimi qeyd olunur – insanlar bir-birinə kitab və qızılgül hədiyyə edirlər. Bu ənənə Sant Jordi günü ilə bağlıdır və kitabın sevgi və mədəniyyət simvolu kimi qəbul edildiyini göstərir.
Kitabların insan həyatındakı rolu ilə bağlı statistik məlumatlar da diqqətəlayiqdir. Araşdırmalar göstərir ki, müntəzəm mütaliə insanın söz ehtiyatını artırır, analitik düşünmə qabiliyyətini gücləndirir və stress səviyyəsini azaldır. Hətta bəzi tədqiqatlara görə, gündə cəmi 6 dəqiqə oxumaq stressi əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu isə kitabın təkcə bilik mənbəyi deyil, həm də psixoloji rahatlıq vasitəsi olduğunu göstərir.
Maraqlı faktlardan biri də “dünyanın ilk kitabı” anlayışı ilə bağlıdır. Ən qədim yazılı mətnlərdən biri sayılan Gilqameş dastanı min illər əvvəl gil lövhələr üzərində yazılıb. Bu fakt göstərir ki, insanlıq tarix boyu hekayə anlatmaq və bilik ötürmək ehtiyacı hiss edib. Digər tərəfdən, çap texnologiyasının inkişafı kitabın yayılmasında inqilabi rol oynayıb. XV əsrdə İohann Qutenberq tərəfindən mətbəənin ixtirası kitabları daha əlçatan edib və savadlılığın artmasına böyük təsir göstərib.
Müasir dövrdə kitab anlayışı dəyişsə də, onun mahiyyəti eyni qalır. Elektron kitablar və audiokitablar oxu vərdişlərini fərqli formaya salsa da, əsas məqsəd – bilik və ideyaların paylaşılması – dəyişməyib. Buna baxmayaraq, çap kitablarına olan maraq hələ də yüksəkdir və bir çox oxucu fiziki kitabın hissini rəqəmsal alternativlərlə əvəzolunmaz hesab edir.
Ümumdünya Kitab və Müəllif Hüquqları Günü həm də kitab sənayesinin bütün iştirakçılarını – yazıçıları, nəşriyyatları, kitabxanaları və oxucuları bir araya gətirən bir platformadır. Bu gün müxtəlif ölkələrdə kitab sərgiləri, oxu kampaniyaları və müəlliflərlə görüşlər təşkil olunur. Məqsəd sadədir: kitabı həyatın ayrılmaz hissəsinə çevirmək və gələcək nəsillərdə mütaliə sevgisini gücləndirmək.
Nəticə olaraq, bu gün sadəcə bir bayram deyil, mədəniyyətin, biliklərin və yaradıcılığın qorunmasına yönəlmiş qlobal çağırışdır. Kitablar vasitəsilə insanlar fərqli dünyaları kəşf edir, tarixdən dərs alır və gələcəyə daha şüurlu addımlar atırlar. Bu baxımdan 23 aprel təkcə kitabı deyil, insan düşüncəsinin azadlığını və yaradıcılığın dəyərini qeyd edən bir gündür.
Bu günün əsas mesajı inklüzivlikdir. Kitablar savadsızlığın aradan qaldırılması, fərqli mədəniyyətlər arasında körpü qurulması və ifadə azadlığının qorunması üçün ən güclü vasitədir. UNESCO-nun qeyd etdiyi kimi: "Kitablar bizim keçmişlə gələcək arasında əlaqəmiz, nəsillər və mədəniyyətlər arasında körpümüzdür."
Bu özəl gündə sadəcə bir kitab alıb oxumaq deyil, həm də bir müəllifin haqqına hörmətlə yanaşmaq (leqal nüsxələr əldə etmək) hər bir intellektual fərdin borcudur.
