Kulis.az professor Cihangir Kızılözenin "Mətnlərarası əlaqə qeyri-səlis məntiq prizması vasitəsilə: Kamal Abdullanın "Bulud xatun və Beyrək" hekayəsi" yazısını təqdim edir.
Professor Dr. Cihangir Kızılözən — əslən cənubi azərbaycanlı olan dilçi-alim, türkoloqdur. Hazırda Gümüşhanə Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində Qədim Türk Dili kafedrasının rəhbəri vəzifəsində çalışır. Akademik fəaliyyəti çərçivəsində əsasən qədim türk dili mətnləri, türk-fars dil əlaqələri, dialektologiya (Ərdəbil ağızları) və leksikoqrafiya problemləri üzərində araşdırmalar aparır. Elmi yaradıcılığında xüsusi çəkisi olan "Farscada türkcənin ən əski izleri", "Türk Kağanı uca Oğuzun dastanı" və Drezden, Vatikan, Bursa nüsxələrini bir araya gətirən fundamental "Dədəm Qorqud Kitabı" (2 cilddə) kimi dəyərli monoqrafiyaların və çoxsaylı beynəlxalq elmi məqalələrin müəllifidir.
Kamal Abdullanın "Bulud xatun və Beyrək hekayəsi" “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Bamsı Beyrək boyundan ilhamlanan bədii əsərdir; lakin klassik epik nəqldən fərqli olaraq, hadisələr psixoloji və təsəvvürlü şəkildə ətraflı təsvir olunur. Hekayə Beyrəyin Bayburt qalasından qaçması səhnəsi ilə başlayır: "Bayburt hakiminin sevimli qızı ona böyük həsrətlə baxdı". Hadisələrin inkişafını danışarkən müəllif orijinal mətndə olmayan emosional reaksiyaları da əlavə edib. Bu baxımdan, müəllifin mətn boyunca personifikasiya (canlandırma) və təsvir kimi ədəbi texnikalardan geniş istifadə etdiyi aydın görünür. Belə nümunələrdən biri Beyrək ilə Bayburt bəyinin qızının son söhbətində baş verir: "Qızın kədərli, parlaq baxışı yumşaq meh kimi Beyrəyin üzünə toxundu".
Müəllif Bamsı Beyrək boyundan bütün dialoqları deyil, yalnız öz qurduğu hekayəyə uyğun gələn parçaları seçib: "Qız dedi: "Məni aparmağa gələcəksənmi?" Beyrək cavab verdi: "Oxun ucuna taxılım, öz qılıncımla kəsiləm, əgər gəlib səni qanuni həyat yoldaşım etməsəm".
Kamal Abdulla "Bamsı Beyrək boyu"nda olmayan əhəmiyyətli hadisələri əlavə etməklə hekayənin ilkin strukturundan kənara çıxır. Belə əlavələrdən biri Bayburt qalasının ağasının qızının sehr və cadugərliklə əlaqələndirilməsidir: "Beyrək əvvəllər Bayburtdan olan qızın müəyyən sehrli qabiliyyətlərə malik olduğuna şübhə etmişdi. İndi o, atını yolun ortasında sürərkən şübhələrinin doğru olduğuna əmin oldu və öz-özünə dedi: "Əlbəttə, iş elə budur." Əgər belə olmasaydı, bəs niyə on yeddi ildir bir dəfə də olsun vətənimi, tayfamı, atamı, anamı və hər şeydən əvvəl sevdiyim və ürəyimi verdiyim uşaqlıq nişanlım Banu Çiçəyi xatırlamamışam?! Niyə dostlarımı və ya düşmənlərimi xatırlamadım?!" Elə bu məqamda müəllif müdafiə etdiyi qaranlıq məntiqi işə salır və Dədə Qorqudun sazını keçmişlə əlaqə qurmaqda əsas amil kimi vurğulayır. Kamal Abdulla Beyrəyin zehni əsarətdən azad olunmasında və şüurunun oyanmasında Dədə Qorqudun sazına əsas rol verir: "Əgər tacirlər qalaya bitişik divarların altında Dədə Qorqudun sazını çalmayıb, onun melodiyalarını oxumayaydılar, bu buludlu şüur, bu ayrılıq nə qədər davam edərdi?!"
Saz vasitəsilə müəllif təkcə Bamsı Beyrəyi sehrdən azad etmir, həm də "qeyri-səlis məntiq" çərçivəsində türk cəmiyyətinə gizli mesaj ötürür. Bu gizli mesaj odur ki, Dədə Qorqudun sazı və sözləri öz dəyərlərindən uzaqlaşmış və yad lullabiyalarla (nəğmələrlə) dincəlmiş türk cəmiyyətlərinin oyanışında xilasedici rol oynaya bilər.
İntertekstual yanaşma ilə müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı digər boyları da Bamsı Beyrəyin oyanış prosesinə daxil edir. Beyrək tacirlərdən onun yox olduğu müddətdə Oğuzda baş verənləri öyrənir: əziz atası Bay Bura bəy Beyrəyə görə darıxdığı üçün gözləri görməz olmuşdu; sevgilisi Banu Çiçək Yalancıoğlu Yaltacukla evləndirilməli idi; Yalancıoğlu isə onun ölüm xəbəri ilə Oğuza gəlmişdi. Bunu eşidən Beyrəyin başı fırlandı. Elə bu anda Beyrək birdən-birə baş verən hər şeyi xatırladı. O, həyatını xilas etmək və uşaqlıq sevgilisi Banu Çiçəklə yenidən bir araya gəlmək üçün Bayburt qalasından qaçmaq yollarını axtardı. "Qeyri-səlis məntiq" nəzəriyyəsinə əsasən, heç bir insan və ya hadisə yüz faiz yaxşı və ya pis ola bilməz; müəllif hekayənin bu məqamında xilaskar rolunu Bayburt cadı-hakiminin qızına həvalə edir: "Çıxış yolu Beyrəyin heç vaxt gözləmədiyi istiqamətdən gəldi: Bayburt qalasının hakiminin qızından — ki, o, ona aşiq idi və onu əsir saxlayırdı..."
Kamal Abdulla hekayəsinə orijinal Bamsı Beyrək boyunda olmayan bir xəbərin Beyrəkə çatdırılmasını da əlavə edir: Basatın Təpəgözlə ölüm-dirim mübarizəsi, Salur Qazanın əsirlikdən qurtarılması, Dəli Domrulun Əzraillə qarşılaşması, Dirəsə xanın saflığından yararlanan qırx xəyanətkar yoldaşının ona yaşatdığı bəlalar və Buğac xanın qəhrəmanlıqları — tacirlər sazla müşayiət edərək ona bu xəbərləri oxuyurdular. “Kitabi-Dədə Qorqud”da tacirlər Beyrəyi Oğuzda baş verən bütün hadisələrdən xəbərdar etmirdilər; onlar yalnız onun ailəsinin vəziyyətini çatdırırdılar — atasının kor olduğunu, anasının və bacılarının ağlayıb yas tutduğunu, eləcə də Yalancıoğlu Yaltacuk tərəfindən gətirilən Beyrəyin ölüm xəbəri ilə Banu Çiçəyin toy xəbərini. Burada müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarından süjetləri birləşdirərək hekayəsinə yeni bir axın gətirib. Bu məqamda K. Abdulla “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı bütün dastanları Beyrəyin şüurunu oyatmaq üçün bir araya toplayıb. Üstəlik, deyə bilərik ki, hekayənin gizli mesajında o vurğulayır ki, bütövlükdə götürülən "türk tarixi" türk xalqlarının köklərinə qayıdışında və əsrlərdir yatdıqları dərin yuxudan oyanışında bütöv və fəal rol oynaya bilər.
Əsas hissə: Bulud xatun və Bamsı Beyrək görüşü
Orijinal mətndə görünməsə də, Kamal Abdullanın hekayənin onurğasını təşkil edən hissəsi Bulud xatun ilə Bamsı Beyrəyin görüşüdür: "Beyrəyin gözləri bağlandı; o, dərin yuxuya getməyə başladı. Sanki Beyrək dərin, qaranlıq bir quyuya yuvarlanırdı. Nəhəng ağacın budaqları və onların üzərində şırıldayan yarpaqları ona layla oxuyurdu."
Beyrək bundan sonra özünü buludlardan ibarət xəyalpərəst bir aləmdə tapır. Bu fantastik məkan Bulud xatunun nağıl krallığıdır: "Beyrək yuxuya getməyi bitirməmişdi ki, mavi səmadan ağ buludlar böyük bir kütlə şəklində enərək ağacın dibinə sürüşdü və Beyrəyin başını örtdü. Bulud kütləsinin dərinliklərində gözəl bir saray peyda oldu. Bu saraydan Beyrəyin uzandığı yerə qədər parlaq, təmiz ağ mərmər pilləkən uzanmışdı. Saray, pilləkən və içərisindəki qullar hamısı buluddan ibarət idi. Hər yanda ağ çiçəklər açılmış, qızıl şamdanlarda şamlar yanırdı. Onlar da buluddan düzəlmişdi. Sirli bir işıq ətrafı bürümüşdü. Şamlar elə bir həvəslə yanırdı ki, hər bir zülmət guşəni sanki səhər açılmış kimi işıqlandırır və sarayın qapısından Beyrəyin uzandığı yerə gedən pilləkəndən qəribə geyimli qulluqçular və xidmətçilər böyük ehtiramla enməyə başladılar. Onlar yuxuda olan Beyrəyin yanına ehtiyatla yaxınlaşdılar və onu əllərinin üstünə qaldırdılar. Sonra Beyrəyi başlarının üstündə yüksəldərək eyni pilləkənlə bulud formasiyasına doğru qalxmağa başladılar. Beyrək dərin yuxuda olduğundan bunların heç birini hiss etmirdi. Göyə toxunan bu sarayın və onu əhatə edən buludlar aləminin sahibi Bulud xatun adlı son dərəcə gözəl bir mələk idi. Saray, qullar və sarayı əhatə edən qəribə və möcüzəvi məxluqlar hamısı ona məxsus idi".
Yuxuda Bulud xatunun buluddan çıxarıb Beyrəyə uzatdığı qədəhin hədiyyəsi və onun düşüncələrini oxuma bacarığı hekayənin sürreal atmosferini daha da dərinləşdirir: "Bulud xatun diqqətli, araşdırıcı baxışla Beyrəyi süzürdü; bir kəlmə belə demədən havada yaxınlıqda üzən bulud parçası tutdu. O bulud parçası onun gözəl əlində ağ şərbətlə dolu bir piyaləyə çevrildi. Bulud xatun Beyrəyin başının üzərinə əyilib piyaləni onun dodaqlarına dayadı. Beyrək səssiz qaldı. O, başa düşdü ki, hamıdan gözəl olan Bulud xatun onun düşüncələrini oxuya bilir".
Hekayənin bu mərhələsi qeyri-səlis məntiqin zirvəsini təşkil edir: "Hər şey parlaq və aydın idi, saf ağ bulud. Aşağıda və yuxarıda uçan bulud formaları — bəzən aslana, bəzən ceyrana, bəzən dəvəyə, bəzən ata çevrilərək — bütün mənzərəni örtmüşdü."
Müəllif bildirir ki, Beyrək bir müddət Bulud xatunla yaşayıb. Hekayənin bu hissəsi Kamal Abdullanın qeyri-səlis məntiq əsərinin klassik məntiqə və dualist sistemə meydan oxuduğu bölməsidir. Kamal Abdulla "Kitabi-Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq" əsərində qeyd etdiyi kimi, insan həyatı və əxlaqi anlayış haram-halal, yaxşılıq-pislik, həqiqət-yalan və qanuni-qanunsuz kimi mütləq dualizmlərlə məhdudlaşa bilməz. Ən konkret nümunə isə klassik loqikanın kəskin, ikili sərhədlərindən qaçaraq üçüncü yolu seçən ədəbiyyat qəhrəmanlarıdır; burada araşdırdığımız Kamal Abdullanın Bulud xatun və Beyrək nağılı məhz buna misaldır. “Kitabi-Dədə Qorqud”un Bamsı Beyrək boyu bölməsində Bamsı Beyrəyin uşaqlıq sevgilisi və nişanlısı Banu Çiçək ilə münasibəti tam sosial leqallığı, əsir götürüldüyü Bayburt qalasının qızına olan münasibəti isə qeyri-qanuni münasibəti təmsil edir.
Lakin Kamal Abdulla Lütfi Zadə tərəfindən işlənib hazırlanmış qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsindən ustalıqla istifadə edərək insan münasibətlərinin və sevginin yalnız bu iki seçimlə məhdudlaşmadığını göstərir. Bu mütləq dikotomiyanı sarsıdan üçüncü və fövqəladə imkan Bamsı Beyrək ilə Bulud xatun arasındakı məhəbbət hekayəsidir. Fəlsəfi baxımdan bu münasibət nə tamamilə qanunidir, nə də tamamilə qeyri-qanuni; əksinə, o, hər iki ekstremumdan kənar boz zonada çiçəklənən və həyatın sərt qaydalarını yumşaldan azad "üçüncü yolu" simvolizə edir.
Bamsı Beyrəyin bu xəyali dünyada əbədi qalması mümkün deyil. Qəhrəman real dünyaya, Oğuz elinə və taleyinə qayıtmalıdır: "O, Bulud xatuna Bayburt hakiminin qızına verdiyi eyni vədi verdi: "Qoy oxla deşilsin, qoy öz qılıncımla kəsilsin, əgər geri dönüb ömrümün qalanını səninlə keçirməsəm".
Nəhayət, Bulud xatunun ağ və qara bulud parçalarını sıxaraq hazırladığı iksiri içdikdən sonra Beyrək real aləmə oyanır: "Bulud xatun əllərini uzadıb bir əlində qara bulud, digərində ağ bulud parçası tutdu. O, bu bulud parçalarını qədəhə sıxaraq şirəsini çıxardı. Sonra o, qədəhi Beyrəkə uzatdı. Beyrək Bulud xatundan qədəhi aldı və ona böyük heyranlıqla baxdı. Baxışı ilə onunla vidalaşdı. Sonra, tək bir sual belə vermədən, qədəhi bir nəfəsdə boşaltdı. Elə həmin anda alaqaranlıq gözlərini bürüdü. İsti tər bütün bədəninə yayıldı. Şüurunun uzaqlara səyahət etdiyini hiss etdi. Gözlərini açanda yenidən həmin nəhəng ağacın altında uzanmış halda özünü tapdı. Başının üstündən böyük bulud kütləsi sürüşüb keçirdi. O bulud kütləsinin içində Beyrək Bulud xatunun möhtəşəm sarayının qapıları önündə bütün əzəməti ilə dayandığını, ona böyük məhəbbətlə baxdığını gördü. Bulud xatunun sözləri qulağında səsləndi: "Unutma, Beyrək. Mənə söz vermişdin. Azadlığını unutma. İşini bitirəndən sonra gəl və Niyyətlər Ağacının altında dayan. Unutma..."
Bu oyanışla real aləmə qəti keçid baş verir: "Beyrək son dəfə göyə baxdı, Bulud xatunu və sarayını görmək istəyirdi. Amma saray, Bulud xatun, qullar və sarayı əhatə edən qəribə məxluqlar tədricən uzaqlaşır, əridilərək yoxa çıxırdılar. Yağış başladı".
Beləliklə, Beyrək tamamilə maddi aləmə qayıdır. Hekayənin sonrakı hissəsi — çobanlarla görüşü, Beyrəyin aşıq libasında gizlənməsi və Oğuza çatması - “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı hadisələrlə üst-üstə düşür.
Nəticə
Bamsı Beyrək hekayəsini yenidən şərh edərkən Kamal Abdulla mətni qeyri-səlis məntiq çərçivəsinə yerləşdirir. Beyrək və Bulud xatun arasındakı məhəbbət vasitəsilə müəllif ya tam həyat, ya da tam ölüm prinsipini irəli sürən klassik fəlsəfənin sərt dualizmini aşır. Bu yanaşma ölümlə həyat arasında asılı vəziyyətdə olan xəyali üçüncü aləmi ortaya qoyur. Bu, “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı uzun yuxunu xarakterizə edən "kiçik ölüm" ilə fiziki məhv olmağı simvolizə edən "böyük ölüm" arasındakı əlaqə ilə birbaşa bağlıdır.
Nəticədə müəllif "ya canlı, ya ölü" dixotomiyasının qətiyyətini sarsıdır. O, insan varlığının və məhəbbətin bu iki qütb arasında, xəyalvarı və qeyri-səlis bir aləmdə mövcud olduğunu göstərməyə çalışır.
