Bu gün məşhur island yazıçı, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Halldor Laksnessin doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Halldor Kiljan Laksness – bu ad təkcə bir yazıçını deyil, bütöv bir dövrün, bir xalqın düşüncə tarixini və daxili ziddiyyətlərini özündə daşıyan mürəkkəb bir taleyi ifadə edir. Onun həyatı sanki bir roman kimidir: başlanğıcı Reykyavikin sadə küçələrində, inkişafı Avropanın ideoloji dalğalarında, kulminasiyası isə dünya ədəbiyyatının zirvəsində – Nobel mükafatı ilə tamamlanan bir yoldur.

1902-ci ilin 23 aprelində Reykyavikdə, yol nəzarətçisi ailəsində dünyaya gələn Halldorun taleyi erkən yaşlarından istiqamətini dəyişməyə başladı. Üç yaşında ailəsi ilə birlikdə Laksness adlı fermaya köçməsi təsadüfi bir hadisə deyildi – bu ad sonradan onun ədəbi kimliyinə çevriləcəkdi. “Maral yarımadası” mənasını verən bu söz yazıçının təxəllüsü kimi yadda qaldı və o, sanki ömrü boyu özünü bu torpaqla eyniləşdirdi. Uşaqlıq illərində atasından eşitdiyi island saqaları onun dünyagörüşünü formalaşdırdı, eyni zamanda atasının təşviqi ilə musiqiyə maraq göstərərək skripka ifa etməyi öyrəndi. Lakin söz onun əsas taleyinə çevrildi – məktəb illərində yazmağa başladı və cəmi 17 yaşında “Təbiətin övladı” adlı ilk povesti ilə ədəbiyyata daxil oldu.

1919-cu ildə atasının ölümündən sonra onun həyatı yeni mərhələyə qədəm qoydu. Gənc Laksness Avropaya üz tutdu – Danimarka, Avstriya, Almaniya və Fransa onun həm coğrafi, həm də mənəvi xəritəsini genişləndirdi. Parisdə sürrealist mühitlə yaxınlaşması onun üslubuna təsirsiz ötüşmədi. Bu səyahət yalnız estetik deyil, həm də dini baxımdan ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu: 1923-cü ildə Lüksemburqda lüteranlıqdan katolikliyə keçdi. Bu daxili dönüş onun 1924-cü ildə yazdığı “Müqəddəs dağın ətəyində” romanında da əksini tapdı. Elə həmin il İslandiyaya qısa dönüşdən sonra Siciliyaya köçməsi və orada yaşaması onun həyatının daha bir fərqli mərhələsi oldu.

1927-ci ildə İtaliyada yazdığı “Kəşmirli böyük toxucu” romanı onun ilk irihəcmli əsəri kimi diqqət çəkdi. Avtobioqrafik elementlərlə zəngin və sürrealist üslubda yazılan bu əsər Avropada maraqla qarşılandı, lakin İslandiyada birmənalı qəbul edilmədi. Əcnəbi sözlərin çoxluğu və üslubi eksperimentlərin ifratlığı bəzi tənqidçilər tərəfindən milli ədəbiyyatla uyğunlaşmayan cəhətlər kimi qiymətləndirildi. Amma bu tənqidlər Laksnessin axtarışlarını dayandırmadı.

1927–1929-cu illərdə Şimali Amerikada yaşadığı dövr onun yaradıcılığına sosial realizm qatdı. Kanadadakı island mühacirlərinin ağır həyatını təsvir etməsi səbəbilə deportasiya təhlükəsi ilə üzləşdi. Bu dövrdə onun dini və siyasi baxışları da dəyişdi – bir zamanlar bağlı olduğu katolisizmdən uzaqlaşaraq solçu-sosialist ideyaları qəbul etdi.

1930-cu ildə İsland parlamentinin minilliyi münasibətilə vətənə qayıdan yazıçı artıq fərqli bir düşüncə adamı idi. 1931–1932-ci illərdə nəşr olunan iki cildlik “Salka Valka” romanı və onun ingilis dilinə tərcüməsi Laksnessi beynəlxalq miqyasda tanıtdı. Ardınca 1934–1935-ci illərdə yazdığı “İmkanlı adamlar” romanı island cəmiyyətinin aşağı təbəqələrinin həyatını bütün ağırlığı ilə təsvir etdi. Bu əsərlərdə insan taleyi, yoxsulluq, mübarizə və ümid böyük psixoloji dəqiqliklə təqdim olunurdu.

Onun “Dünyanın işığı” (1937–1940) adlı dörd cildlik romanı isə yazıçının özünün də etiraf etdiyi kimi yaradıcılığının zirvəsi idi. Burada sənətkar və cəmiyyət münasibəti island reallıqları fonunda fəlsəfi dərinliklə işlənmişdi. Daha sonra yazdığı “İsland zəngi” trilogiyasında (1943–1946) isə o, XVII əsrdə Danimarka hakimiyyəti altında yaşayan island xalqının faciəsini və mübarizəsini epik şəkildə qələmə aldı.

1930-cu illərdə bir çox Avropa ziyalıları kimi Laksness də Sovet İttifaqına maraq göstərirdi. 1933-cü ildə SSRİ-yə səfəri onun dünyagörüşünə təsir etdi və bu təəssüratlar “Şərqə yol” (1933) və “Rus nağılı” (1938) əsərlərində əks olundu. Onun kommunizmə rəğbəti daha sonra “Atom stansiyası” (1948) romanında satirik çalarlarla ifadə edildi. 1950-ci ildə İslandiya–SSRİ Dostluq cəmiyyətinin sədri seçilməsi də bu siyasi mövqeyinin nəticəsi idi.

İslandiyanın iqtisadi reallıqları yazıçının həyatına da təsirsiz ötüşmədi. Hökumət ona xüsusi təqaüd ayırsa da, bu təqaüdün azalması səbəbilə Laksness sonradan ondan imtina etdi. Buna baxmayaraq, o, yaradıcılığını davam etdirdi və nəhayət, 1955-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatı ilə təltif olundu. Bu mükafat ona “İslandiyanın böyük təhkiyə ənənəsini dirçəldən epik gücünə görə” verilmişdi. O isə Nobel mühazirəsində uğurunun əsasını qədim island saqalarının adsız müəlliflərinə borclu olduğunu vurğuladı.

1950–60-cı illərdə onun yaradıcılığında yeni çalarlar meydana çıxdı. “Balıq oxumağı bacarır” (1957) romanında daha lirik və emosional üsluba üstünlük verdi. 1963-cü ildə yazdığı “Poetik əsr” əsərində isə bir zamanlar inandığı sovet modelini tənqid etdi. Bu dəyişikliklər onun daim axtarışda olan bir düşüncə adamı olduğunu göstərirdi.

1998-ci ildə vəfat edən Laksness XX əsr island ədəbiyyatının simvoluna çevrildi. Onun həyatı və yaradıcılığı bir xalqın taleyini, ideoloji çarpışmaları və insan ruhunun dərinliklərini əks etdirən böyük bir ədəbi salnamə kimi qalır. O, sadəcə yazıçı deyildi – o, söz vasitəsilə bir millətin yaddaşını dünyaya danışan bir səs idi.

• Moskvada Azərbaycan musiqisi axşamı
• Bi­zi sonsuz xəyallara qərq edən qüvvə - Sərgərdan və məzəli həyatın sonu
• “Ulduz müharibələri”ndəki başlıq rekord qiymətə satıldı