Bu gün aktivist, heyvan haqları müdafiəçisi, veqanlığın banisi hesab edilən Donald Uotsonun doğum günüdür.

Kulis.az veqanlığın tarixi və təşəkkülü ilə bağlı materialı təqdim edir.

Bəşər tarixini dəyişən böyük qığılcımlar çox vaxt gurultulu meydanlarda deyil, tək bir insanın təşəbbüsləri ilə də ola bilir.

Bu gün qlobal qida sənayesindən tutmuş modaya, ekoloji hərəkatlardan gündəlik həyat fəlsəfəsinə qədər milyonlarla insanın həyat tərzinə çevrilən veqanlıq da vaxtilə belə doğulmuşdu: cəmiyyətin yad və radikal hesab etdiyi bir ideya kimi. Bu nəhəng dalğanın təməlini qoyan insan isə nə bir siyasətçi, nə də bir sənaye nəhəngi idi; o, 1910-cu ildə İngiltərənin mədənçi ailəsində dünyaya göz açmış, sonralar sadə bir məktəb müəllimi kimi ömür sürən Donald Uotson idi.

Uotsonun uşaqlıq illərinin böyük hissəsi əmisi Corcun kənd təsərrüfatı fermasında keçmişdi. Həmin çağlarda bu fermanı təbiətin, saflığın və həyatın ən gözəl, ən idillik məkanı sayırdı. Lakin günlərin birində qarşılaşdığı dəhşətli mənzərə uşaq təxəyyülünün yaratdığı bu nağılı bir göz qırpımında darmadağın etdi. O, balaca bir donuzun amansızcasına kəsilməsinə şahid oldu. Bu qanlı səhnə onun yaddaşına elə həkk olundu ki, illər sonra həmin anı xatırlayarkən fermanı "hər canlı məxluqun günlərinin əvvəlcədən sayıldığı bir ölüm kamerası" kimi təsvir edəcəkdi. Bu sarsıntı onun ruhunda dərin bir dönüş nöqtəsinə çevrildi. Hələ cəmi 14 yaşında ikən – 1924-cü ilin Yeni il gecəsində o, özünə sarsılmaz bir söz verdi: bir daha heç vaxt ət yeməyəcəkdi.

Zaman keçdikcə Uotson vegeterianlıqla kifayətlənməyin vicdani bütövlük üçün yetərli olmadığını anlamağa başladı. O hesab edirdi ki, süfrələri bəzəyən süd və yumurta kimi məhsulların arxasında da heyvanların görünməyən istismarı və səssiz əzabı dayanır.

Beləliklə, o və bir neçə həmfikri süd məhsullarından da qətiyyətlə imtina etmək qərarına gəldilər. Lakin bu yeni, güzəştsiz həyat tərzini ifadə etməyə dilin lüğət ehtiyatı çatmırdı; ortada heç bir ad yox idi.

1944-cü ildə Donald Uotson həyat yoldaşı Doroti ilə bir araya gələrək yeni bir termin üzərində düşündü və dahiyanə, sadə bir kəlmə yaratdı: vegetarian sözünün ilk üç və son iki hərfini birləşdirərək "veqan" (vegan) sözünü dünyaya bəxş etdi. Uotson bu kəlməni sadəcə dil oyunu kimi görmür, onu "vegetarianlığın başlanğıcı və sonu", onun ən yetkin mərhələsi kimi mənalandırırdı.

Bu mənəvi mövqe Uotsonun təkcə qidasında deyil, bütün varlığında təzahür edirdi. İkinci Dünya müharibəsinin qanlı burulğanı dünyanı ağuşuna alanda, o, vicdani etirazçı ("conscientious objector") olaraq qeydiyyatdan keçdi.

Pasifist inancına sadiq qalaraq heç vaxt üzünü görmədiyi və heç bir pislik arzulamadığı insanları öldürməkdən birmənalı şəkildə imtina etdi. Ət və süddən imtina edən, üstəlik müharibəyə getməyən bu gənc dövrün ənənəvi cəmiyyəti üçün anlaşılan deyildi. Hətta onun dindar və mühafizəkar anası oğlunun bu qeyri-adi seçimləri qarşısında çaşqınlıq içində qalaraq, bir qədər də istehza ilə belə demişdi: "Hiss edirəm ki, mən ördək yumurtası çıxaran bir toyuğam!"

Lakin heç bir istehza və ya tənha qalmaq qorxusu Uotsonu yolundan döndərə bilməzdi. 1944-cü ilin soyuq noyabr günlərində o, öz məhdud müəllim maaşından qənaət etdiyi pullarla və evindəki ən primitiv çap avadanlıqları ilə "Veqan xəbərləri" ("The Vegan News") adlı dördsəhifəlik bülletenin ilk sayını təkbaşına yazdı, çap etdi və yaydı. Doğulmaqda olan bu təşkilatın bütün ağırlığını, maliyyə xərclərini və təşkilati zəhmətini uzun müddət yalnız öz çiyinlərində daşıdı.

Donald Uotson öz inanclarına bir ömür sadiq qalaraq 2005-ci ildə, 95 yaşında dünyadan köçdü. Bu uzun ömür ona vaxtilə dörd səhifəlik bir vərəqdə cücərtdiyi kiçik toxumun milyonlarla insanın qəlbində böyük bir meşəyə çevrilməsini görmək səadətini bəxş etdi.

Ömrünün qürub çağında verdiyi müsahibələrin birində o, qoyub getdiyi irsin mahiyyətini sadə bir pəhrizdən çıxarıb bəşəriyyətin mənəvi təkamül pilləsinə qaldıraraq belə deyirdi:

"Elm hələ yeməyin enerji, ağıl və hətta mənəvi aydınlanmaya necə çevrildiyini tam anlamayıb. Uzunmüddətli veqanlığın nəsillər boyu davam etdikdə – insan həyatına necə mənəvi təkan verəcəyini hələ təsəvvür edə bilmərik. Bu, bəşər tarixində haqlı olaraq "sivilizasiya" adını qazanmağa layiq olan ilk mədəniyyət olacaq".

Donald Uotsonun həyat hekayəsi sübut edir ki, bir insanın təmiz vicdanı, sarsılmaz iradəsi və heç bir kompromis tanımayan mərhəməti bütöv bir dünyanın təfəkkürünü dəyişməyə qadirdir.

O, insanlara təkcə yeni bir söz deyil; süfrəmizdəki çörəyə, qarşımızdakı canlıya və nəhayət, öz insanlığımıza yenidən və daha dərindən baxmaq cəsarətini miras qoydu.

• "İnsanların əməlləri fikirlərinin ən yaxşı tərcüməçisidir..." - Con Lokkdan aforizmlər
• Arabaçı - Sabir Əhmədlinin hekayəsi
• Məhəmməd Peyğəmbərin adı yazılan qədim daş tapıldı