Bu gün görkəmli fransız bəstəkar Jorj Bizenin anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Dünya musiqi tarixi çoxlu sayda dramatik taleyə şahidlik edib, lakin onların arasında fransız operasının dahi bəstəkarı, musiqi tarixinə "Karmen" kimi şedevr bəxş etmiş Jorj Bizenin hekayəsi xüsusi bir hüzn və eyni zamanda heyranlıq doğurur. Cəmi 36 il yaşamasına baxmayaraq, o, operada inqilab etməyi, realizm axınını musiqi səhnəsinə gətirməyi və ölümündən sonra bəşəriyyətin ən çox ifa olunan əsərinin müəllifinə çevrilməyi bacardı.

25 oktyabr 1838-ci ildə Parisdə, musiqiçi ailəsində dünyaya göz açan Aleksandr Sezar Leopold Bize (sonradan xaç suyuna salınarkən Jorj adını alıb) elə uşaqlıqdan qeyri-adi istedadı ilə diqqət çəkirdi. Atası vokal müəllimi, anası isə pianoçu idi. İlk musiqi dərslərini anasından alan balaca Jorj artıq 4 yaşında notları sərbəst oxuyurdu.

Onun istedadı o qədər parlaq idi ki, Paris Konservatoriyasına qəbul qaydaları dəyişdirildi – normalda 10 yaşından tez tələbə qəbul etməyən bu nüfuzlu təhsil ocağı 9 yaşlı Bize üçün qapılarını taybatay açdı. Konservatoriyada oxuduğu illərdə o, dahi bəstəkar Şarl Quno ilə tanış oldu və bu tanışlıq onun yaradıcılıq dünyagörüşünə böyük təsir göstərdi. 19 yaşında ikən Bize bəstəkarlar üçün ən yüksək mükafat sayılan "Roma mükafatı"nı (Prix de Rome) qazanaraq İtaliyaya təhsilini davam etdirməyə yollandı.

İtaliyada keçirdiyi üç il Bizenin həyatının bəlkə də ən dinc və xoşbəxt dövrü idi. Buranın təbiəti, rəngarəng mədəniyyəti gənc bəstəkarı ruhlandırırdı. Parisə qayıtdıqdan sonra o, özünü tamamilə musiqi teatrına həsr etdi.

Onun ilk böyük opera layihələrindən biri "İnci axtaranlar" oldu. Şərq ekzotikası ilə zəngin olan bu əsər Bizenin lirik istedadını və melodik zənginliyini ortaya qoydu. Baxmayaraq ki, tənqidçilər əsəri birmənalı qarşılamadılar, dahi bəstəkar Hektor Berlioz gənc həmkarının istedadını yüksək qiymətləndirərək onun haqqında mətbuatda tərif dolu məqalə yazdı.

Daha sonra bəstəkar Alfon Daudenin dramı üçün "Arlezian qadını" musiqisini bəstələdi. Bu əsər Bizenin simfonik təfəkkürünün və fransız folkloruna olan sevgisinin ən gözəl nümunəsi kimi tarixə düşdü.

1875-ci il martın 3-də Parisin "Opera-Comique" teatrında bəşəriyyətin ən dahi operalarından birinin – "Karmen"in premierası baş tutdu. Prosper Merimenin eyniadlı novellası əsasında yazılmış bu əsər operada əsl inqilab idi. O dövrün zadəgan və burjua tamaşaçıları səhnədə krallar, mifoloji qəhrəmanlar görməyə alışmışdılar. Bize isə səhnənin mərkəzinə tütün fabrikində işləyən azadlıqsevər qaraçı qadını, qaçaqmalçıları və əsgərləri çıxarmışdı.

Premyera tam bir uğursuzluqla nəticələndi. Tamaşaçılar və tənqidçilər əsəri "əxlaqsız", "həddindən artıq realist" və "musiqisi qulağı yoran" adlandırdılar. Səhnədəki ehtiras, qısqanclıq və ölüm zadəgan Paris elitasını şoka salmışdı.

Premyerada iştirak edən dahi rus bəstəkarı Pyotr İliç Çaykovski isə hər kəsin yanıldığını anlayaraq yazırdı: "Karmen" bir şedevrdir... On il sonra bu əsər dünyanın ən məşhur operası olacaq.

"Karmen"in tənqid olunması və cəmiyyət tərəfindən rədd edilməsi onsuz da səhhəti zəif olan Bizenə ağır mənəvi zərbə vurdu. O, depressiyaya düşdü və boğaz xəstəliyi (angina) kəskinləşdi.

Premyeradan cəmi üç ay sonra, 3 iyun 1875-ci ildə Jorj Bize Paris yaxınlığındakı Bujeval qəsəbəsində infarktdan vəfat etdi. O, cəmi 36 il yaşamışdı və yaradıcılığının ən məhsuldar dövrünə yenicə qədəm qoyurdu. Ən böyük faciə isə bəstəkarın ölümündən bir neçə ay sonra "Karmen"in Vyanada, daha sonra isə bütün Avropada triumfal uğur qazanmasını görə bilməməsi oldu.

Bize musiqidə realizm cərəyanının banilərindən biri hesab olunur. Onun musiqisi ecazkar melodikliyi, parlaq orkestrləşdirməsi və insan psixologiyasını notlarla ifadə etmək bacarığı ilə seçilir.

Bu gün "Karmen" operası dünyanın hər bir nöqtəsində – Nyu-Yorkdan Tokioya, Parisdən Bakıya qədər ən böyük opera teatrlarının repertuarının sütununu təşkil edir.

Torreadorun marşı, Karmenin məşhur "Habanera"sı və "Seqidilya"sı sənət sərhədlərini aşaraq ümumdünya mədəniyyətinin vizit kartına çevrilib.

Jorj Bize sənət fədakarlığının, zamanı qabaqlayan dühanın və musiqiyə fəda edilən qısa, lakin ölümsüz bir ömrün simvoludur.

• "İlana sancmağı məhz Həvva öyrədib..." - Kalman Miksat
• "Sənət dialoqu” layihəsi çərçivəsində növbəti görüş
• Stiven Kinq və Haruki Murakami qadağada: Rusiyada minlərlə kitab "qara siyahı"ya salındı