Bu gün provansal şairi və leksikoqraf, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Frederik Mistralın doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
Fransanın cənubunda yerləşən, lavanda tarlaları və qədim zeytun bağları ilə məşhur olan Provans torpağı dünya ədəbiyyatına elə bir şair bəxş etmişdir ki, o, yalnız öz ana dilini ölümdən xilas etməmiş, həm də yerli folkloru universal bəşəriyyətin mədəni sərvətinə çevirmişdir.
Frederik Mistral 1904-cü ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüş yeganə Provans şairidir. Onun həyat yolu və yaradıcılığı sadə bir kəndli həyatından başlayaraq dünyanın ən ali ədəbi zirvəsinə qədər uzanan ilhamverici bir həyat hekayəsidir.
1830-cu il sentyabrın 8-də Fransanın Maillane kəndində, varlı fermer ailəsində anadan olan Frederik Mistral uşaqlıq illərindən təbiətin və kənd həyatının qoynunda böyümüşdür. Onun atası François Mistral qədim və sadə bir torpaq adamı, anası isə ilahilər oxuyan, kəndin zəngin folklorunu və əfsanələrini balaca Frederikə əzbərlədən incə ruhlu bir qadın idi.
Mistralın tərcümeyi-halındakı ən maraqlı məqamlardan biri onun təhsil illəri ilə bağlıdır. Nimes şəhərində liseydə oxuyarkən onun həyatını dəyişən bir hadisə baş verir. Gələcək böyük şair burada sonradan onun ömürlük dostu və məsləkdaşı olacaq tanınmış Provans şairi Josef Rumanil ilə tanış olur. Rumanil ona məktəbdə fransız dili ilə yanaşı, uşaq ikən anasından dinlədiyi, lakin rəsmi olaraq "kobud dialekt" hesab edilərək aşağılanan doğma Provans dilində (oksitan dilinin bir qolu olan provençal) şeir yazmağın mümkünlüyünü göstərir. Bu tanışlıq Mistralın daxilindəki gizli oyanışı alovlandırır; o, ömrünü Provans dilinin və mədəniyyətinin dirçəldilməsinə həsr etmək qərarına gəlir.
Hüquq təhsilini başa vurduqdan sonra doğma kəndinə qayıdan Mistral səkkiz il boyunca özünün şah əsəri olan "Mirey" ("Mirèio") poeması üzərində çalışır. 1859-cu ildə işıq üz görən bu epik poema əsl ədəbi zəlzələ effekti yaradır. Əsər iki gəncin — zəngin qızla kasıb səbətçinin faciəvi məhəbbətindən bəhs etməklə yanaşı, Provansın adət-ənənələrini, təbiətini və mifologiyasını bənzərsiz bir estetikayla əks etdirirdi.
Dövrün böyük fransız yazıçısı Alfons Lamartin bu əsəri oxuyanda heyranlığını gizlədə bilməmiş və həmin dövr üçün inanılmaz bir bəyanat səsləndirmişdi:
"Göylər mənə bir kənd Homeri bəxş etdi. Frederik Mistral mənim tapıntım deyil, o, xalqının Homeridir".
Lamartin bu tərifində yanılmırdı. "Mirey" o qədər məşhurlaşdı ki, sonradan fransız bəstəkarı Şarl Quno bu əsərin motivləri əsasında eyniadlı opera bəstələdi.
Mistralın fəaliyyəti təkcə bədii yaradıcılıqla məhdudlaşmırdı. O başa düşürdü ki, dil ölürsə, xalq da yox olur. Buna görə də, 1854-cü ildə o, digər şairlərlə birlikdə "Felibrige" adlı ədəbi cəmiyyətin əsasını qoydu. Bu hərəkatın məqsədi Provans dilinə qrammatik qaydalar vermək, onu ədəbi səviyyəyə qaldırmaq və unutqanlıqdan xilas etmək idi.
Bu istiqamətdə Mistralın gördüyü böyük işlərdən biri 20 illik gərgin zəhmət nəticəsində ərsəyə gətirdiyi iki cildlik "Provans lüğəti" oldu. O, bu lüğətlə sübut etdi ki, Provans dili sadəcə dialekt deyil, zəngin köklərə və ifadə imkanlarına malik müstəqil bir dildir.
1904-cü ildə Frederik Mistral ispan dramaturq Xose Eçeqaray ilə birlikdə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. O, bu mükafatı alan ilk provanslı və ümumiyyətlə azlıqda qalan dillərdə yazan ilk müəlliflərdən biri oldu. Maraqlıdır ki, Mistral Nobel komitəsindən aldığı pul mükafatının böyük bir hissəsini doğma kəndi Maillanede Provans mədəniyyətini və folklorunu qoruyub saxlayan Arlaten Muzeyinin yaradılmasına sərf etdi.
Xarici mənbələrdən və İsveç Akademiyasının arxivlərindən əldə olunan məlumatlara görə, Mistral Nobel komitəsinə ünvanladığı və ya təqdimat mərasimində səsləndirdiyi ruh oxşayan nitqində öz ana dilinə və torpağına olan sonsuz sevgisini belə ifadə etmişdi:
"Bizə – günəşin övladlarına, cənubun şairlərinə – qədim ellərdən miras qalmış bir missiya düşüb: ana dilimizin işığını sönməyə qoymamaq. Bizim dillərimiz sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; onlar minilliklərin mahnısı, dağlarımızın ətri, babalarımızın nəfəsidir. Əgər bu dil ölsə, biz ruhumuzu itirərik. Mən bu mükafatı yalnız öz adıma deyil, mənimlə birlikdə oxuyan, sevən və yaradan bütün Provans torpağının ruhuna görə alıram".
Frederik Mistral 1914-cü il martın 25-də 83 yaşında vəfat etdi. O, ömrünün son gününə qədər sevgi bəslədiyi Maillanede torpağa tapşırıldı. Onun həyatı bir daha sübut etdi ki, yerli dəyərlərə sadiq qalmaq və onları dərindən sevmək insanı bəşəri miqyasa yüksəldə bilər.
Mistralın qələmindən çıxan sətirlər bu gün də Provansın zeytun ağaclarının arasında əsən sərin küləklərdə, xalqın mahnılarında və hər bir sənətsevərin qəlbində yaşamağa davam edir.
O, sadə kəndli şairi olaraq dünyaya gəldi, lakin öz xalqının dilinə ölməzlik bəxş edərək əbədiyyətə qovuşdu.
