Motsartı fəth edən "Mehtər marşı", qəhvə və aypara çörək... - Vyana türklərdən nələri öyrənmişdi?

Motsartı fəth edən "Mehtər marşı", qəhvə və aypara çörək...  - Vyana türklərdən nələri öyrənmişdi?
17 noyabr 2026
# 12:00

Kulis.az tarixçi-tədqiqatçı Elvin Şıxaliyevin "Alla Turca": Vyananı fəth edə bilməyən türklər Motsartı necə fəth etdi?" yazısını təqdim edir.

Hər kəs əslində, "Alla Turca"nı tanıyır. Telefon zəngi, reklam, uşaqların pianoda ilk ifa etdiyi əsər...

Amma az adam bilir ki, Motsart bu məşhur melodiyanı yazanda İstanbulda heç vaxt olmamışdı, türkcə bir kəlmə də bilmirdi.

Bəs bu «Türk» haradan gəldi?

1. VYANA QAPISINDAKI DƏHŞƏT

Bu türklərin Vyanaya ikinci gəlişi idi. Birinci dəfə 1529-cu ildə Sultan Süleyman Qanuni gəlmişdi. Amma ağır mühasirə topları yağışda, palçıqda yolda qalıb gəlib çıxa bilməmişdi. Süleyman divarları yüngül toplarla yara bilmədi, qış gəldi, ordu geri çəkilməli oldu.

Vyana qurtuldu, amma qorxu qaldı.

Təsəvvür edin: 1683-cü il, iyul. Vyana 2 aydır mühasirədədir. Çöldə Osmanlı ordusu, içəridə aclıq, xəstəlik, qorxu.

Hər səhər şəhər bir səslə oyanırdı: DUM-DUM-DUM!

Bu, "Mehtər marşı" idi. Osmanlı ordusunun orkestri. Təbil, zurna, nəhəng nağara, zil.

"Mehtər marşı"nda hər alətdən bir neçə musiqiçi olurdu. Davulçular, zurnaçılar, zilçilər hamısı eyni anda vuranda yer titrəyirdi. Avropalı əsgərlər sonradan yazırdılar: «Səs adamı həm qorxudur, həm də hipnoz edirdi...»

Vyana təslim olmadı. Türklər geri çəkildilər. Amma gedəndə özlərindən sonra qorxu yox, dəb qoyub getdilər...


2. QORXULAN DÜŞMƏNDƏN DƏBƏ

100 il sonra Vyana artıq «türk» olmaq istəyirdi.

Buna tarixçilər «turquerie» - türk modası deyirlər. Zadəgan qadınlar başına türk çalması bağlayırdı, kişilər türk xalatı geyinirdi, evlərin bir otağı mütləq «türk otağı» olmalı idi - yerdə xalça, divanda yastıqlar, əlində qəhvə.

Motsart da bu "xəstəliyə" yoluxmuşdu. 1778-ci ildə anasına yazdığı məktubda zarafatla yazırdı: «Mən indi lap türk kimi geyinirəm».

Amma Motsartın vecinə deyildi. O, artıq türk operası yazırdı: «Saraydan qaçırılma». Orada bir türk paşa var - Səlim paşa. Qəddar yox, ağıllı, mərhəmətli adam. Avropalılar şokda idi: «Türk də mərhəmətli ola bilərmi?»

Motsart cavab verirdi: «Bəli, ola bilər».

3. QƏHVƏ, KRUASSAN VƏ "MEHTƏR MARŞI" - VYANANIN TÜRKLƏRDƏN ÖYRƏNDİYİ 3 ŞEY

1. Qəhvə: Deyilənə görə, 1683-cü ildə Osmanlı ordusu geri çəkiləndə çadırlarında kisə-kisə qəhvə qoyub getdi. Vyanalılar əvvəl onu «dəvə yemi» sandılar. Rəvayətə görə, polyak casus Yeji Françişek Kulçitski türklərin arasında yaşamışdı və qəhvəni tanıyırdı. O kisələri alıb, bişirib süd qatdı - Vyana qəhvəxanası elə ordan başladı. Rəvayətdir, sənədi yoxdur. Amma bir şey dəqiqdir: o gündən sonra Vyanada qəhvə öz üsulu ilə içilməyə başladı.

2. Kruassan: Rəvayətə görə, eyni mühasirədən sonra vyanalı çörəkçilər qələbəni qeyd etmək üçün aypara formasında çörək bişirdilər. Guya Osmanlı bayrağındakı ayparanı indi biz yeyəcəyik. Tarixçilər bunun rəvayət olduğunu deyir, amma vyanalılar bu hekayəni çox sevir. İndi hamı kruassanı fransız sanır.

3. Mehtər marşının alətləri: Motsartdan əvvəl Avropa orkestrində böyük baraban, zil, üçbucaq yox idi. Hamısı "Mehtər marşı"ndan gəldi.

4. O MƏŞHUR MELODİYA NECƏ YARANDI?

1783-cü il. Motsart Vyanada 27 yaşlı, kasıb, amma dahi bir gəncdir.

11-ci Piano Sonatasını (K.331) yazır. Sonuncu hissəyə çatanda fikirləşir: «Bunu elə yazım ki, hamı desin - bu, türk musiqisidir».

Və yazır: "Rondo Alla Turca"

Kiçik aydınlaşdırma: Bu ayrıca «Türk Marşı» deyil, böyük sonatanın son hissəsidir. Motsart notun üstünə özü yazıb: «Alla Turca» - yəni «Türk üslubunda». Xalq da bunu qısaldıb «Türk Marşı» etdi.

Amma sirr buradadır. Musiqişünaslar notları açıb baxanda deyirlər: «Bu, türk musiqisi deyil!»

Oradakı ritm Osmanlı "Mehtər marşı"na yox, Avstriya əsgər marşına oxşayır. Melodiya türk musiqi məqamında yox, Vyana valsının ladındadır.

Motsart "Mehtər marşı"nı canlı eşitməmişdi. O, Vyana sarayında Avropa orkestrlərinin ifasında marşın təqlidini eşitmişdi. Və o təqlidi bir piano ilə təkrarladı.

Yəni Motsart türk musiqisi yazmayıb. O, vyanalıların türklər haqqında xəyalını yazıb. Pianodakı o kəskin səslər əslində "Mehtər marşı"ndakı alətlərin səsi və ritmidir...

5. NİYƏ HEÇ KİM BU MELODİYADAN YORULMUR?

Çünki melodiya çox sadədir. İlk 4 saniyəyə yadda qalır. Sonra eyni melodiya dönə-dönə qayıdır, amma hər dəfə bir az dəyişir. Beyin deyir: «Tanıyıram», amma eyni zamanda deyir: «Yenidir».

Bethoven də bu hiyləni görüb «Türk Marşı» yazdı. Amma heç kim Motsarta çata bilmədi.

İndi ən maraqlı hissə: Türklər özləri bu əsəri o qədər sevdilər ki, onu özlərinki saydılar. Türkiyədə bu gün «Türk Marşı» deyiləndə hamı Motsartı nəzərdə tutur.

Paradoks buradadır: Motsart türkləri görmədən türklər haqqında ən məşhur əsəri yazdı, türklər də o əsəri özlərininki kimi qəbul etdi.

SON SUAL

Bir düşünün: Biz bu musiqiyə qulaq asanda nə eşidirik?

Əsl türklərin səsini? Yoxsa Avropanın əvvəl türklərdən qorxub, sonra onlara vurulmasının səsini?

Bəlkə də Motsartın dahi olmağının səbəbi elə budur. O, heç vaxt İstanbulda görmədiyi bir dünyanı elə yazdı ki, o dünya özü də ona inandı.

İndi bütün yazdıqlarımı unudun, qulaqlığı taxın, gözünüzü yumun və linkə daxil olun. Görün, siz nə eşidəcəksiniz?

# 67 dəfə oxunub

Müəllifin son yazıları

#
#
Ana səhifə Reels Yazarlar Xəbərlər