Kulis.az filologiya elmləri doktoru Gülxani Pənahın “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabında vizual poeziya fenomeni" yazısını təqdim edir.

(I hissə)

Səlim Babullaoğlu çağdaş döv­rü­müzün ədəbi prosesinə texniki üsullarla işlənmiş qrafik sə­nət əsərlə­rinin bədii-qrafik jan­rını gətirmişdir.

Müəllif

1. Foto və şeir sintezinin poetikası.

Müasir ədəbiyyatda və incəsənətdə müxtəlif sənət sahələrinin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi getdikcə daha çox diqqət mərkəzinə çevrilir. Xüsusilə fotoqrafiya ilə poeziyanın sintezi son illərdə yeni estetik istiqamət kimi formalaşmışdır. Bu baxımdan türkəsilli fotoqraf İlyas Göçmənin fotoq­rafik dünyası və həmin şəkillər geniş maraq doğurur və onun əsərləri əsasında S.Babullaoğlu yaz­dığı poetik mətnlər xüsusi maraq doğurur.

Fotoqraf İlyas Göçmen müasir fotoqrafiya sənətində özünəməxsus baxış bucağı, dərin este­tik duyumu və fəlsəfi yanaşması ilə seçilən sənətkarlardan biridir. Onun fotoqrafik dünyası yalnız vizual gözəllik təqdim etmir, eyni zamanda insanın daxili aləmini, təbiətlə münasibətini və varlıq haqqında düşüncələri əks etdirən çoxqatlı bir sənət məkanı yaradır.

***

İlyas Göçmenin fotoqrafik üslubu ilk növbədə sadəlik və təbiilik üzərində qurulub. O, süni kom­pozisiyalardan və ağır texniki müdaxilələrdən uzaq duraraq, daha çox təbiətin öz harmoniya­sını və insanın bu harmoniya içindəki yerini göstərməyə çalışır. Onun şəkillərində işıq, kölgə, rəng və məkan münasibətləri çox incə şəkildə qurulur və bu elementlər birlikdə güclü estetik təsir yara­dır.

Fotoqrafın işlərində tez-tez minimalist yanaşma hiss olunur. Kadrda artıq detallardan qaç­maq, əsas ideyanı bir neçə vizual elementlə ifadə etmək onun yaradıcılığının əsas prinsiplərindən­dir. Bu xüsusiyyət onun şəkillərini yalnız baxılan deyil, həm də düşünülən sənət nümunələrinə çevirir.

Göçmenin fotoqrafiyalarında təbiət əsas mövzulardan biridir. O, təbiəti sadəcə fon kimi deyil, canlı və fəlsəfi məna daşıyan bir varlıq kimi təqdim edir. Dağlar, meşələr, su səthləri, səma və işıq dəyişmələri onun kadrlarında insanın daxili vəziyyətinin metaforasına çevrilir.

Onun şəkillərində insan çox vaxt ya kiçik bir detal kimi verilir, ya da ümumiyyətlə gö­rün­mür. Bu isə insanın təbiət qarşısında kiçikliyi və eyni zamanda onunla vəhdətdə olması ideyasını ön plana çıxarır. Beləliklə, fotoqraf insanın təbiətlə münasibətini həm harmonik, həm də fəlsəfi müstəvidə təqdim edir.

İlyas Göçmenin fotoqrafiyaları sadəcə reallığın təsviri deyil, simvolik və metaforik məna daşıyan vizual mətnlərdir. Məsələn, dumanlı bir mənzərə qeyri-müəyyənliyi, tək bir yol həyat yo­lunu, günəş işığı isə ümid və ya maarifləndirməni ifadə edə bilər. Bu cür simvolik elementlər onun işlərinə dərinlik qatır və hər bir şəkli fərqli şəkildə şərh etməyə imkan yaradır.

Bu baxımdan, onun fotoqrafiyası bir növ “vizual poeziya” təsiri bağışlayır. Necə ki şeir söz­lər­lə çoxqatlı məna yaradır, Göçmen də görüntülərlə eyni effekti əldə edir.

Göçmenin yaradıcılığında işıq xüsusi rol oynayır. O, təbii işıqdan ustalıqla istifadə edərək kadrda emosional atmosfer yaradır. Gün doğumu və gün batımı anlarında çəkilən şəkillər onun iş­lərində tez-tez rast gəlinir və bu anlar zamanın keçiciliyini, həyatın ritmini simvolizə edir.

Rəng palitrası isə adətən sakit və balanslıdır. Parlaq kontrastlardan çox, yumşaq keçidlər və təbii tonlar üstünlük təşkil edir. Bu isə şəkillərin daha meditativ və sakitləşdirici təsir bağışlama­sına səbəb olur.

Göçmenin fotoqrafiyalarında zaman anlayışı da xüsusi şəkildə hiss olunur. Onun kadrları çox vaxt “dayandırılmış an” təsiri yaradır. Bu anlar sanki gündəlik həyatın axınından ayrıl­mış və dondurulmuş məqamlardır. Bu xüsusiyyət onun işlərinə meditativ və contemplativ (düşün­dürücü) xarakter verir.

Eyni zamanda, onun şəkillərində “sükut” mühüm estetik element kimi çıxış edir. Səsin olma­dığı, hərəkətin minimuma endiyi bu vizual məkanlar insanı daxili düşüncəyə yönəldir. Bu isə foto­q­rafiyanın yalnız vizual deyil, həm də psixoloji təsir gücünü artırır.

Fotoqrafın kompozisiya quruluşu çox dəqiq və düşünülmüş olur. O, tez-tez boşluqdan (negative space) istifadə edərək əsas obyektin təsirini gücləndirir. Bu yanaşma həm minimalist estetikanı gücləndirir, həm də tamaşaçının diqqətini konkret məqama yönəldir.

Baxış bucaqları da qeyri-adi ola bilər - yuxarıdan, uzaqdan və ya fərqli perspektivlərdən çə­kil­miş kadrlar adi səhnələri belə qeyri-adi və düşündürücü edir.

İlyas Göçmenin fotoqrafiyaları güclü emosional təsirə malikdir. Onun şəkillərinə baxan insan çox vaxt sakitlik, tənhalıq, düşüncə və ya daxili harmoniya hiss edir. Bu emosional təsir onun şəkillərinin əsas güc mənbəyidir.

Eyni zamanda, onun işləri tamaşaçını passiv izləyici kimi saxlamır, əksinə, onu düşünməyə, mənanı axtarmağa və şəxsi interpretasiya etməyə sövq edir. Bu isə onun fotoqrafiyasını interaktiv və fəlsəfi səviyyəyə yüksəldir.

Dediyimiz kimi, İlyas Göçmenin fotoqrafik dünyası sadəcə vizual gözəllik təqdim edən sənət deyil, həm də dərin fəlsəfi və estetik düşüncənin ifadəsidir. Onun şəkilləri təbiət, zaman, in­san və varlıq kimi mövzuları sadə, lakin çoxqatlı şəkildə təqdim edir. Minimalizm, simvolizm, işıq estetikası və sükutun poetikası onun yaradıcılığının əsas sütunlarını təşkil edir.

Bu baxımdan, İ.Göçmenin fotoqrafiyası müasir vizual sə­nət­də xüsusi yer tutur və onu yalnız fotoqraf kimi deyil, vizu­al düşüncə yaradan sənətkar kimi dəyərləndirmək mümkündür.

Şair Səlim Babulloğlunun “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” adlı kitabı bu baxımdan həm foto sənətinin, həm də poeziyanın qarşılıqlı təsirini əks etdirən maraqlı nümunələrdən biridir.

Kitabın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, fotoqrafın Səlimə təqdim etdiyi fotoalbomda yer alan qırx fotoşəkil hər biri ayrıca poetik mətnlə müşayiət olunur. Beləliklə, kitabda qırx fotoşəkilə qırx şeir yazılmışdır. Bu yaradıcılıq prosesi fotoqrafiya ilə poeziyanın sintezindən yaranan yeni estetik hadisəni – vizual poeziyanı meydana gətirmişdir.

Vizual poeziya sözün və görüntünün qarşılıqlı təsirindən yaranan poetik formadır. Burada şeir təkcə dil vasitəsilə deyil, həm də vizual obrazlar vasitəsilə qurulur. Fotoqrafiya isə şeirin se­man­tik və emosional strukturunu zənginləşdirən əlavə estetik qat yaradır.

Fotoqrafiya ilə poeziya ilk baxışda fərqli sənət sahələri kimi görünsə də, onların estetik mahiyyəti bir çox cəhətdən ortaqdır. Hər iki sənət növünün əsas məqsədi reallığın estetik dərkidir.

Fotoqrafiya zamanın müəyyən bir anını vizual şəkildə dondurur. Poeziya isə həmin anın emo­sional və mənəvi mənasını söz vasitəsilə ifadə edir. Bu baxımdan fotoqrafiya ilə şeir arasında dərin semantik əlaqə mövcuddur.

“İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabında bu əlaqə xüsusilə aydın görünür. İlyas Göçmənin çəkdiyi fotoşəkillər yalnız görüntü deyil, eyni zamanda poetik potensial daşıyan estetik material­dır. Səlim isə həmin görüntüləri poetik mətnə çevirərək yeni sənət forması yaradır.

Bu prosesdə fotoşəkil şeirin başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Şair görüntüdəki detalı, işıq və köl­gə münasibətini, insan obrazlarını və təbiət motivlərini poetik dilə transformasiya edir.

Beləliklə, fotoqrafiya ilə poeziya arasında üç mərhələli yaradıcılıq əlaqəsi yaranır:

Vizual müşahidə.

Estetik interpretasiya.

Poetik ifadə.

Bu üç mərhələ nəticəsində fotoşəkil yalnız vizual sənət nümunəsi kimi deyil, həm də poetik mətnin semantik mənbəyi kimi çıxış edir.

***

Kitabın ən maraqlı tərəflərindən biri Səlimin fotoalbomdakı qırx şəkilə qırx şeir yazmasıdır. Bu şeirlər bir növ vizual materialın poetik interpretasiyasıdır.

Səlim fotoşəkilləri yalnız təsvir etmir. O, həmin görüntülərin arxasında gizlənən mənanı açmağa çalışır. Bu baxımdan şeirlər fotoşəkillərin sadə təsviri deyil, onların poetik şərhidir.

Şeirlərin bir qismi təbiət mövzularına həsr olunmuşdur. Dağ mənzərələri, səhralar, dəniz sa­hilləri, ağaclar və buludlar poetik metaforalar vasitəsilə təqdim olunur.

Digər şeirlərdə isə insan obrazları ön plana çıxır. Bu şeirlərdə insanın tənhalığı, zamanla mü­nasibəti, yaddaş və xatirə motivləri xüsusi yer tutur.

Səlim fotoşəkildəki bir anı bütöv bir poetik düşüncə sisteminə çevirir. Məsələn, sadə bir küçə mənzərəsi şeirdə həyatın keçiciliyinin metaforasına çevrilir.

Beləliklə, şeirlər fotoşəkillərin semantik imkanlarını genişləndirir.

***

Səlimin yazdığı qırx şeirin ideya və məzmun baxımından müxtəlif istiqamətləri vardır.

Şeirlərdə ən çox rast gəlinən mövzulardan biri zaman motividir. Fotoqrafiya müəyyən bir anı saxladığı üçün zaman məsələsi burada xüsusi poetik məna qazanır.

Şair fotoşəkildəki anı keçmiş və gələcək arasında yerlə­şən bir nöqtə kimi təqdim edir. Bu nöqtə insan həyatının faniliyini və xatirələrin əhəmiyyətini simvolizə edir.

***

Bir çox şeirlərdə insanın daxili dünyası ön plana çıxır. Fotoşəkildə görünən tək insan fiquru şeirdə geniş fəlsəfi məna qazanır. Bu obraz vasitəsilə şair insanın tənhalığını, özünü axtarışını və həyatın mənası haqqında düşüncələrini ifadə edir. Təbiət motivləri də şeirlərdə mühüm yer tutur. Dağlar, çaylar, ağaclar, dəniz və səma poetik simvollar kimi çıxış edir. Şair təbiəti yalnız fon kimi deyil, insanın daxili aləmi ilə əlaqəli canlı bir varlıq kimi təqdim edir.

***

Vizual poeziya söz və görüntünün qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanan poetik formadır. Bu poetik modeldə şeir yalnız dil vasitəsilə deyil, həm də vizual elementlər vasitəsilə formalaşır. Vizual poeziyanın əsas xüsusiyyəti onun çoxqatlı seman­tik strukturudur. Oxucu həm fotoşəkilə baxır, həm də şeiri oxuyur. Bu iki proses bir-birini tamamlayır və yeni estetik təcrübə yaradır.

“İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabı vizual poeziyanın uğurlu nümunələrindən biridir. Bura­da foto və şeir arasında qarşılıqlı dialoq mövcuddur. Fotoşəkil şeirin mənasını genişləndirir, şeir isə fotoşəkilin emosional təsirini gücləndirir.

Vizual poeziyanın bir neçə mühüm estetik xüsusiyyəti vardır. Vizual poeziyanın əsas xüsusiyyəti müxtəlif sənət növlərinin sintezidir. Fotoqrafiya və poeziya birlikdə yeni estetik sistem yaradır. Bu poeziya növündə məna bir neçə səviyyədə formalaşır. Oxucu həm vizual, həm də mətn səviyyəsində interpretasiya aparır.

Vizual poeziyada görüntü müxtəlif assosiasiyalar yaradır. Şair bu assosiasiyaları poetik dil vasitəsilə inkişaf etdirir.

Foto və şeir birlikdə daha güclü emosional təsir yaradır. Oxucu yalnız oxumur, eyni zamanda görür və hiss edir.

***

Fotoşəkil yalnız təsviri material deyil. O, poetik semantika yaradan estetik elementdir. İlyas Göçmənin fotoqrafiyalarında yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, işıq, kölgə, kompozisiya və perspektiv xüsusi rol oynayır. Bu elementlər şair üçün poetik metaforaların yaranmasına şərait yaradır. Məsələn, gün batımı təsvir edilən bir fotoşəkil şeirdə həyatın son mərhələsinin simvoluna çevrilə bilər. Beləliklə, fotoşəkil şeirin semantik strukturunun əsas elementinə çevrilir.

Vizual poeziyada oxucu aktiv iştirakçı rolunu oynayır. Oxucu foto və şeiri birlikdə analiz edir. Bu proses interpretasiya imkanlarını genişləndirir. Hər oxucu fotoşəkildə fərqli detal görür və şeiri fərqli şəkildə qəbul edir. Bu isə əsərin çoxvariantlı interpretasiyasına səbəb olur.

S.Babulloğlunun “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabı müasir ədəbiyyatda sənətlərarası sintezin uğurlu nümunələrin­dən biridir. Bu kitab göstərir ki, poeziya yalnız söz sənəti deyil, eyni zamanda vizual sənətlərlə qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edən dinamik yaradıcılıq sahəsidir.

Fotoqrafiya ilə poeziyanın birləşməsi yeni estetik imkanlar yaradır və oxucunun incəsənətə baxışını genişləndirir. “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabı fotoqrafiya və poeziyanın sintezi nəticəsində yaranmış maraqlı sənət nümunəsi­ sayıla bilər. İlyas Göçmənin çəkdiyi fotoşəkillər Səlim tərəfindən poetik mətnlərə çevrilmiş və nəticədə vizual poeziya modeli formalaşmışdır. Səlimin qırx şeiri fotoşəkillərin poetik interpretasiyası kimi çıxış edir. Bu şeirlərdə zaman, insan tənhalığı, təbiət və yaddaş kimi mövzular ön plana çıxır.

Vizual poeziya söz və görüntünün qarşılıqlı əlaqəsi əsasında formalaşan çoxqatlı estetik sistemdir. Bu sistem oxucunun həm vizual, həm də poetik qavrayışını aktivləşdirir. Beləliklə, “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” kitabı müasir ədəbiyyatda sənətlərarası yaradıcı­lığın əhəmiyyətli nümunələ­rin­­dən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

***

Səlim şairdir, şeir, poeziya onun üçün daha çox, “vasitə olub, əsla hədəf olmayıb”. 2008-ci ildə xatirim­dədir, Şair-tərcüməçi Səlim Babullaoğlunun ilk dəfə ola­raq qrafik şeirlər sərgisi oldu. Sərgidə insanlar şeirlə yana­şı, ona uyğun şəkillər görə bilmişlər. Türkəsilli fotoqrafın şəkillərinə həsr olunmuş “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” adlı kitabında Səlim həmin fotoqrafın ona verdiyi fo­to­albomda olan 40 şəkilə 40 şeir yazır. “İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” adlı sərgi Cənubi Qafqaz üzrə İsveçrə Əmək­daşlıq Təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə “Culture and Mana­gement Lab” təşkilatı tərəfindən “Cənubi Qafqazda Regi­onal İncəsənət və Mədəniyyət Layihəsi” çərçivəsində həyata keçirilirdi. “Vizual poeziya” layihəsi çərçivəsində də şair Səlim Babullaoğ­lunun “Qrafik şeirlər və esselər” sərgisi keçirildi. Qeyd edək ki, “Vizual poeziya” sərgi­sində 6 rəssam və bir şair – Səlim Babullaoğlunun 18 qrafik şeiri ilə sərgi martın 29-dan başlayaraq Badamdar-Kempinski otelində iki ay davam etmişdir.

Qrafika təsviri sənətin bir növü olub, müxtəlif tex­niki üsullarla işlənmiş sənət əsərləridir. “İşlənmə texnika­sına görə qrafika sənəti iki hissəyə ayrılır – rəsm və çap qrafikası. On­lardan ən qədim və ənənəvi növü rəsmdir. Karandaşla işlənilən rəsm əsasən kağızda, bəzən isə parça üzə­rində çəkilir. Bu rəsm­lər yalnız bir nüsxədə yaranır. Bəzi əsərlər rəng baxımından zəngin olduğuna görə, onların boyakarlıqla yaxınlığı var: bun­lar sulu boyalarla çəkilən (akvarel, quaş, tempera) və yaxud pastel (rəngli karandaş) texnikasında çəkilmiş rəsmlərdir. Qrafika üsulu ilə əsər, portret, mənzərə və s. janrlarda rəsmlər yaratmaq mümkündür.

Qrafikanın digər bir növü olan çap qrafika­sını rəsmdən fərqləndirən əsas cəhət odur ki, çap qrafikası əsərlərindən eyni keyfiyyətdə istənilən qədər nüsxə almaq mümkündür. Buraya metal, ağac, daş və maqnezium üzə­rində qazılmış və ya həkk olunmuş rəsmlər daxildir. Çap qrafikasında qrafik lövhənin materialından asılı olaraq müx­təlif texnikalar yaranıb. Metal, yəni mis üzərində iynə ilə cızılmış və sonra basma üsulu ilə yaran­mış qravürlərə ofort deyilir. Daş üzərində həkk olunmuş qrafikaya litoq­rafiya (“lito” yunanca “daş” deməkdir), ağac üzərindəki qrafikaya isə ksiloqrafiya (“ksilo” – yunanca “ağac” de­mək­dir) deyilir. Nisbətən sonra yaranmış linoqravür – linoleumu qazımaqla işlənilir. Sahəsinə görə qrafika­nın kitab qrafikası (kitabın tərtibatı), elmi-tədqiqat qrafikası (el­mi cədvəllər, çertyojlar, sxemlər, xəritələr), plakat qra­fikası, sənaye qrafikası (məhsulun tərkibini bildirən açıq­calar, dəvətnamələr, paltar etiketləri) və s. kimi növləri var”.

Azərbaycanda qrafika sənətinin ilk nümunələrinə Qo­bust­an qaya rəsmləri, Təbriz miniatür məktəbi sənət­kar­larının yaratdıqları əsərlər, eyni zamanda klassik ədəbi əsərlərin, əlyazmaların və dini kitabların bədii tərtibatı nümunə ola bilər. Bu da göstərir ki, qrafika Azər­baycanda qədim ta­rixə malikdir. “Qrafikanın dəzgah, sənaye qra­fika­sı və plakat kimi başlıca növləri əsasən 1920-ci ildə Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra inkişaf edib. Bu dövrdə ideya-bədii vasitələrin operativliyi, kütləviliyi, siyasi kəsərliliyi ilə fərqlənən qrafika sənəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edib. Qəzet-jurnal və kitab tərtibatı da Azərbaycan sovet qrafikasının qabaqcıl janrlarından sayılıb. Respublikada mətbuat və nəşriyyat işlərinin genişlən­məsi karikatura və kitab qrafikasının inkişafına təkan verib. Qrafiklər “Azərnəşr”in buraxdığı kitabların tərtibində fəal iştirak ediblər.

Satirik qrafikanın yaranması və inkişafı “Molla Nəs­rəddin” jurnalının fəaliyyəti ilə bağlı olduğu məlumdur. Azər­baycan Sovet qrafikasının inkişafında xalq rəssamı, mahir karikatura ustası Əzim Əzimzadənin xidmətləri böyükdür. Onun qrafikanın müxtəlif janrlarında rəngarəng rəsm silsilələri, plakat, karikatura, səhnə tərtibatı, geyim eskizləri və s. yaratdığı, kitab qrafikası sahə­sində yaratdığı ən kamil əsər M.Ə.Sabirin “Hophopnamə”sinə çəkdiyi illüstrasiyalar olduğu da məlumdur. 1930-cu illərdə qra­fika sahəsində Qəzənfər Xalıqov, İsmayıl Axundov, Kazım Kazım­zadə, Ə.Məmmədov və b. rəssamların da fəaliyyət göstərdikləri, Azərbaycan və xarici ölkə yazıçı­larının ki­tab­larına illüstrasiyalar çəkərək müxtəlif aktual mövzular­da siyasi plakatlar yaratdıqları da məlumdur.

1950-ci illərdə Azərbaycan qrafika sənətinin inkişa­fında mövzu, janr, bədii üslub rənga­rəngliyi sahəsində ax­tarışlar həlledici yer tutub.

Səlim Babullaoğlu çağdaş dövrümüzün ədəbi prosesinə texniki üsullarla işlənmiş qrafik sə­nət əsərlərinin bədii-qrafik jan­rını gətirmişdir. O, “Vizual poeziya”nın ən yaxşı nümunlərini yaradıb. “Vizual poeziya - ədəbiyyat və ənənəvi təsviri yara­dıcılığın (rəssamlıq, qrafika) qovşağın­da yerləşən in­cə­sənət janrı” olub, tarixi qədimdir. “Mətnə qrafik ele­ment­lər münasibəti ideyası qədim köklərə malikdir. Bizə məlum olan ilk fiqurlu şeirlər hələ İsgəndəriyyə məktəbi­nin qədim yunan şairləri tərəfindən yazılmışdır. Mətnin in­teqrasiyası və qrafik təsvir nümunələri orta əsrlər və yeni dövr əlyazma kitab müəllifləri tərəfindən yaradılıb. Bu cür mətnlərdə söz və hərflərdən istifadə əvəzinə rəssamlıq və qrafik əsərlərin elementlərindən fransız kubistləri, italyan futuristləri, rus kubofuturistləri, Dada hərəkatının (Birinci dünya müharibəsi zamanı İsveçrədə yaradılan modernist cərəyan - X.N.) üzvləri istifadə etmişlər”.

Qeyd etdiyimiz kimi, 50-ci illərdən Azərbaycan qra­fika sənətinin inkişafında mövzu, janr, bədii üslub rənga­rəngliyi artmışdır. “Dəzgah qrafikası növlərində silsilə əsərlər ya­radılıb. Maral Rəhmanzadənin əmək və məişət mövzu­larına həsr etdiyi “Bizim Xəzərdə” (1953-60), “Mənim ba­cılarım” (1965-82) linoqravüra və rəsm silsilələri, “Azər­bay­can neft ölkəsidir” (1947) avtolitoqrafiyalar silsiləsi obrazların rəngarəngliyi, milli xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Ələkbər Rzaquliyevin “Köhnə Bakı”, “Xalçaçılar”, R.Ba­bayevin “Qobustan”, “Xınalıq” linoqrvavüra sil­silə­ləri xalq məişətinin real lövhələri, ifadə yetkinliyi ilə səciyyə­lənir. 60-70-ci illərdə Azərbaycan dəzgah qrafikasında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. S.Bəhlulzadə, N.Axun­dov, Y.Hüseynov, N.Babayev, R.Hüseynov, A.Ələs­gərov və b. rəssamların yaradıcılığında rast gəlinir”.

1950-60-cı illərdən üzü bəri Qərb ədəbi mühitində bir qayda olaraq ənənəvi şeirlə yanaşı, vizual şeir də əsas yer tutur. Vizual poeziyanın növü olan “konkret poeziya” da geniş yayılıb. Şvet Oyvind Falstrem “Konkret Poezi­yanın Manifesti” əsərində (1952-1955) qətiyyətlə deyir ki, simvolik tərkibə malik olmadan da bu cür strukturlardan ibarət şeir yazmaq olar. Poeziya təkcə ana­liz edilməməli, həm də ona struktur olaraq yanaşılmalıdı. Özü də təkcə ideya məzmununu önə çı­xaran yox, həm də konkret struktur kimi. Beləliklə, qaydalı və qaydasız, psixoloji, müasir, mədə­ni və universal problemlərlə vidalaşırıq. Bir­mənalı olaraq, sözlər simvollar olaraq qəbul edil­mə­lidir, lakin onlardan poeziya yaratmaq və dil üzərində konkret material kimi eksperimentlər etmək üçün səbəb yoxdur. Onun “Cədvəldən yaranan detal” işinə hansısa heroq­liflərdən quraşdırılmış struktur kimi baxmaq olar” (bax. Kayzen 13 iyun 2020).

Bəlkə də Azərbaycan ədəbi mühiti üçün yeni olan vizual poeziya sərgiləri və biennalelər Qərb ölkələrində həmişə təşkil olunur. Vizual poeziya təsvir və sözün, “rəsm və şeirin fövqündə - bu ikisini həm birləşdirən, həm də ayrılıqda inkar edən, iki sənətin qovuşuğunda yaranan xüsusi bir sənət növü kimi” dəyərli bilinir. Səlim Babulloğlu müsa­hibələrinin birində də ona verilən suala (– Sizin üçün “vizual poeziya” formadan başqa daha hansısa əhəmiyyət kəsb edir?) cavabında bildirir ki, “ədəbiyyat tarixində Apollinerin qrafik şeirləri var. Voznesenskinin belə cəhdləri olub. Ərəb kalliqrafiyasında qrafik mətnlər var və sairə. Mən həmişə bu işlərə baxa-baxa düşünürdüm ki, bu işlərdə xətalar var. Daha doğrusu əvvəlki qrafik şeirlərin hamısında yazı vektoruna münasi­bət­də yalnışlığa yol verilib. Fikrimi dəqiqləşdirim. Məsələn, biz soldan sağa, ərəblər sağdan sola yazırıq. Mətn yazılışında pau­za­lar, sətirdən sətrə keçmələrin qaydaları var və bu qaydalar təsvirin alınması xətrinə pozula bilməz. Pozularsa belə, bunu bəraəti olmalıdır. Öz işlərimdə bunu nəzərə almağa çalışdım”.

Səlimin yaradıcılığında belə məqamları araşdıran tədqiqatçı Mətanət Vahid yazır: “Vizual poeziyanın “kon­kret şeir” adlanan növü, əsasən, bir neçə sözün cümlə qu­rulmadan bir araya top­lanması, yaxud eyni və ya oxşar (səs və görüntü olaraq) sözlərin təkrarı vasitəsilə yara­nır. Belədə oxu zamanı şüur dil vərdişindən tədricən uzaq­laşıb, silinmiş mənalara yenidən qayıdır. Bu texnika izah edilərkən ən çox konkret poeziyanın banisi hesab edilən Eugen Gomringerin (Eygen Qomrin­ger) şeirləri, xüsusən də “Sükut” (“Schweigen”) nümunə gətirilir. 1953-cü ildə hər bir şeiri bircə sözün müxtəlif təkrarlarından ibarət olan kitabını çap etdirərkən onun bu addımı psixoloji rahat­sızlıq kimi dəyərləndirilsə də, E.Gomringer “konkret şeir”in konseptual mahiyyətini açıqlayan deklarasiyasını irəli sürdü: “Şairlər hər cür qrammatik əlaqədən azad, çılpaq sözləri, konkret əşya və ya hərəkəti təqdim etmə­lidirlər, qalanı isə texnikanın işidir”.

Səlim Babullaoğlu “Şam” şeirində “konkret poeziya”nın əsas əlamətindən istifadə edir: “mum”, “mumdur” sözləri təkrarlandıqca onun sadəcə işıqlandırmaq mənası tədricən arxa plana keçərək, mənanın alt qatlarına varılır və beləliklə, şeirin pərvanəni təsvir edən hissəsi ilə şamı təsvir edən hissəsi arasında mahiyyətcə tamamlanma, bütövləşmə baş verir - şamın, mumun təsəvvüfdəki ilahi nura işarəsi yada düşür və assosiasiyalar bu istiqamətdə formalaşır. Bu şeirdə intonasiya da əlahiddə əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, intonasiya, təsvir, sözlər və onların konstellyasiyası birlikdə lazımi effekti yarada bilir.

• Ariana Qrandedən Ağ Evə sərt etiraz
• Sabirabadda Şahnaz Şahinlə görüş keçirildi
• İspaniya və Portuqaliyadakı mağaralarda qədim insan DNT-si tapıldı