Haiti əsilli kanadalı yazıçı Telison Orelienin “C’était ça ou mourir” (“Ya bu, ya da ölüm”) romanı süni intellektdən istifadə və plagiatla bağlı iddialardan sonra Fransanın Qonkur mükafatının ilk siyahısından çıxarılıb.
Kulis.az xəbər verir ki, Qonkur Akademiyası 25 sentyabrda yaydığı açıqlamada Telison Orelienin romanının mükafat uğrunda mübarizədən çıxarıldığını bildirib.
Akademiyanın açıqlamasında müəllifə aid olduğu bildirilən yeni plagiat faktlarına və bir neçə tədqiqatçı və jurnalistin apardığı analizlərin romanın “çox böyük ehtimalla” süni intellekt məhsulu olduğunu göstərməsinə istinad edilib. Akademiya bununla süni intellektin köməyi ilə yaradılan mətnlərin mükafatlandırılmasına yol verməyəcəyinə dair mövqeyini də açıqlayıb.
Bu qərar 2026-cı ilin ədəbi mövsümünün ən çox müzakirə olunan qalmaqallarından birini daha da böyüdüb. Çünki “C’était ça ou mourir” yalnız Qonkurun ilk siyahısına düşməmişdi. Roman Fransada qısa müddətdə böyük satış rəqəmlərinə çatıb, əsas ədəbi mükafatların diqqətini çəkib və sentyabrın 21-də Fnac Roman Mükafatına layiq görülüb.
Qalmaqal bir paylaşımın ardınca başladı
Ətrafında yaranan mübahisə sentyabrın 21-də “Balance ton Claude” adlı anonim X hesabının paylaşımı ilə geniş yayıldı.
Hesab romanın müxtəlif hissələrini ABŞ mənşəli "Pangram" adlı süni intellekt aşkarlama alətində yoxladığını və bəzi parçaların sistem tərəfindən yüksək ehtimalla süni intellekt tərəfindən yaradılmış mətn kimi qiymətləndirildiyini iddia etdi. Paylaşım qısa müddətdə geniş yayıldı və roman ətrafındakı şübhələri böyük müzakirəyə çevirdi.
Ancaq burada mühüm bir məqam var: süni intellekt detektorunun nəticəsi təkbaşına müəllifliyin sübutu hesab edilmir. Müxtəlif mənbələr belə alətlərin yanlış nəticələr verə bildiyini və hazır mətnin statistik xüsusiyyətlərini təhlil etdiyini vurğulayır. Müəllifin həqiqətən hansı vasitədən istifadə etdiyini müəyyənləşdirmək üçün qaralama variantları, fayl tarixçəsi və yazı prosesinə dair başqa sübutlar daha ciddi əhəmiyyət daşıyır.
Yazıçı ittihamları rədd etdi: “Mən heç vaxt süni intellektdən istifadə etməmişəm”
Telison Orelien ittihamları qəbul etməyib.
Yazıçı bildirib ki, “C’était ça ou mourir” üzərində 2017-ci ilin payızında işləməyə başlayıb və romanın ilk variantını 2019-cu ildə tamamlayıb. Onun sözlərinə görə, əsərin poetik dili, təkrarlar və ritm Haiti və Karib ədəbiyyatı ənənəsindən gəlir və bunların süni intellektin istifadəsinə dəlil kimi təqdim olunması düzgün deyil.
"Grasset" nəşriyyatı da əvvəlcə yazıçını müdafiə edib və ona etimadını açıq şəkildə ifadə edib. Nəşriyyat sosial şəbəkələrdə yayılan ittihamları tənqid edib.
Lakin sonrakı günlərdə məsələ yalnız süni intellekt iddiası ilə məhdudlaşmayıb.
İttihamlara plagiat iddiaları da əlavə olundu
Sentyabrın 23-dən etibarən Orelienin daha əvvəl Kanadada dərc olunmuş bəzi mətnləri ilə bağlı da plagiat iddiaları ortaya çıxıb.
Kanada mediasında onun 2010-cu illərdə müxtəlif nəşrlərdə dərc olunan yazılarının başqa mətnlərlə ciddi oxşarlıqlar daşıdığı barədə materiallar yayımlanıb. İddialardan biri onun 2014-cü ildə mükafat aldığı bir mətnlə bağlı olub.
Beləliklə, bir neçə gün ərzində məsələ sadəcə “roman süni intellektlə yazılıb, ya yox?” mübahisəsindən çıxaraq müəllifin əvvəlki yaradıcılığına qədər genişlənib.
Qonkur Akademiyası niyə romandan imtina etdi?
Akademiyanın rəsmi açıqlaması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qonkur tərəfi qərarını yalnız sosial şəbəkələrdəki bir paylaşım əsasında verdiyini deməyib. Açıqlamada müəllifin keçmişdə yol verdiyi iddia olunan plagiatlar və romanla bağlı “bir neçə tədqiqatçı və etibarlı jurnalistin” apardığı analizlərin nəticələri ayrıca qeyd olunub. Akademiyanın mövqeyinə görə, bütün bunlar romanın böyük ölçüdə süni intellekt tərəfindən yaradıldığı qənaətini formalaşdırıb.
Akademiya həmçinin qərarın mükafatın bütövlüyünü qorumaq məqsədi daşıdığını bildirib və süni intellektin köməyi ilə yaradılmış mətnlərin mükafatlandırılmasını dəstəkləmədiyini vurğulayıb.
Qonkur üçün bu qərarın başqa bir tərəfi də var
“C’était ça ou mourir” Qonkurun ilk seçim siyahısında yer alırdı. Mükafatın ikinci siyahısının 6 oktyabr 2026-cı ildə açıqlanması nəzərdə tutulur. Qonkur mükafatının özü isə 1903-cü ildə təsis edilib.
Beləliklə, Orelienin romanı bir tərəfdən ədəbi mövsümün diqqət mərkəzində olan əsərlərdən biri kimi sürətlə yüksəlib, digər tərəfdən isə bir neçə gün ərzində ən böyük ədəbiyyat qalmaqallarından birinin mərkəzinə düşüb.
Bəs “Ya bu, ya da ölüm” romanı nədən bəhs edir?
Romanın baş qəhrəmanı Conas Dorleondur. Haitidə yaşadığı ərazidə zorakılıq və təhlükəsizlik probleminin kəskinləşməsindən sonra o, ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalır.
Conas əvvəlcə Dominikan Respublikasına, daha sonra isə Amerika qitəsi boyunca təhlükəli bir yola çıxır. Onun məqsədi Kanadaya çatmaqdır. Əsər miqrasiya, sürgün, yoxsulluq, zorakılıq və yaşamaq uğrunda mübarizə mövzularını bir insanın fiziki səyahəti üzərindən təqdim edir.
Roman əvvəlcə Kanadada "Editions du Boreal" tərəfindən nəşr olunub, fransız bazarında isə "Grasset" tərəfindən 19 avqust 2026-cı ildə təqdim edilib.
Bir neçə gün əvvəl isə hər şey tamamilə başqa cür görünürdü
Qalmaqal başlamazdan əvvəl Telison Orelien 2026-cı ilin ən sürətlə yüksələn yeni müəlliflərindən biri kimi təqdim olunurdu.
Onun romanı Fnac Roman Mükafatını qazanmış, başqa ədəbi mükafatlara da layiq görülmüşdü. Fransada kitabın 35 mindən çox nüsxə satıldığı bildirilirdi.
İndi isə həmin kitab Qonkurun ilk siyahısından çıxarılıb.
Bu hadisə yalnız bir müəllifin mükafat yarışından kənarlaşdırılması ilə bağlı deyil. Eyni zamanda, ədəbi dünyanın qarşısında getdikcə daha ciddi şəkildə dayanan bir sualı da gündəmə gətirir: mətnin müəllif tərəfindən yazıldığını necə müəyyən etmək olar və süni intellektlə yazı prosesinin sərhədi harada başlayır?
Orelien isə bütün ittihamlara baxmayaraq, romanı özü yazdığını bildirir. Qonkur Akademiyası isə başqa nəticəyə gəlib və artıq qərarını verib.
Ülvi Bahadır
Ana səhifə
Reels
Yazarlar
Xəbərlər