Kulis.az "Loqlayn" layihəsindən Verner Herzoqun "Fitzcarraldo" filmi haqqında məqaləni təqdim edir.

“Fitzcarraldo” haqqında söhbət çox vaxt filmdən yox, çəkilişdən başlayır: Amazon meşəsində 320 tonluq buxar gəmisi doğrudan da dağın yamacından çəkilib keçirilib. Bu fakt o qədər yayılıb ki, filmin özü bəzən kölgədə qalır. Film qüsursuz deyil, ancaq əsas epizodu və baş rolu hesabına öz çəkisini saxlayır, ən ciddi boşluğu isə rezin bumunun tarixi qaranlığına yanaşmasındadır.

Hadisələr XX əsrin əvvəlində, rezin bumu ilə sürətlə böyüyən Peru şəhəri Iquitosda cərəyan edir. İrlandiyalı Brayan Suini Fitzcerald yerlilər arasında “Fitzkarraldo” adı ilə tanınır. O, operaya, xüsusilə tenor Enriko Karuzoya bağlıdır və şəhərdə opera evi tikmək istəyir. Pulu yoxdur, əvvəlki layihələri, o cümlədən transand dəmir yolu cəhdi nəticəsiz qalıb. Rezin ağacı olan yaxşı sahələr artıq şirkətlərə icarəyə verilib. Boş qalan yeganə sahə Ukayali çayındadır, amma uzun sürətli axınlar onu Amazondan ayırır. Fitzkarraldo xəritədə Paçitea çayının bu sahəyə bir neçə yüz metr yaxınlaşdığını görür və gəmini bir çaydan digərinə quru ilə keçirməyə qərar verir.

Layihəni fahişəxana sahibəsi Molli maliyyələşdirir; alınan köhnə gəmi “Molly Aida” adlanır. Ekipajın çoxu yerli tayfaların ərazisinə girəndə gəmini tərk edir. Qalan üç nəfərlə (kapitan, mexanik və aşpaz) Fitzkarraldoya yerlilər kömək edir və aylar sonra gəmi makara sistemi ilə yamacdan aşırılır. Bayramdan sonra tayfa başçısı gəmini saxlayan ipi kəsir, gəmi axınlara düşür və səfər uğursuz başa çatır. Sonradan məlum olur ki, yerlilər gəmini çayın ruhlarını sakitləşdirmək üçün göndəriblər. Fitzkarraldo gəmini rezin baronuna satmalı olur, amma satış rəsmiləşənədək Manausdakı opera truppasını gətirir və tamaşa gəminin göyərtəsində göstərilir.

Film iki opera səhnəsi arasında qurulub: Manausda “Ernani” tamaşası ilə açılır, çaydakı göyərtə tamaşası ilə bitir. Bu simmetriya hekayənin məntiqini yığcam ifadə edir, arzu həyata keçir, amma planlaşdırılan formada yox. Birinci hissə sürətli işlənib. Molli xətti isə zəifdir: Kardinalenin rolu daha çox layihənin maliyyə mexanizmi kimi çıxış edir, motivasiyası bir neçə səhnədən o yana getmir. İkinci hissə, yəni çay səfəri və portaj filmin əsasını təşkil edir və tempi nəzərəçarpacaq dərəcədə ləngiyir. Planlar uzun saxlanılıb və çox təkrarlanıb. Film vahid bir ideyada birləşməyib. 157 dəqiqəlik xronometrajın bir hissəsi hadisə yox, vəziyyət göstərir.

Karlos Fermín Fitzkarrald real şəxsdir. 1890-cı illərdə Madre de Dios bölgəsində rezin ehtiyatı tapmış, iki çay hövzəsini ayıran keçiddən istifadə edərək 30 tonluq gəmini hissələrə ayırıb daşımışdır; 1897-ci ildə “Adolfito” gəmisinin batması nəticəsində həlak olub. Herzoq “Burden of Dreams” filmində deyir ki, rezin baronunun həyat hekayəsi onu çox maraqlandırmayıb, yalnız bir detal cəlb edib: gəminin bir çay sistemindən digərinə aparılması.

Film bu detalı iki istiqamətdə dəyişir. Birincisi, çəki 30 tondan 320 tona qalxır və gəmi bütöv qalır. İkincisi, yamac sərtləşir: Les Blankın sənədli filminə görə, mexanizm 20 dərəcəlik meyl üçün hesablanmışdı, Herzoq isə 40 dərəcədə olmağını istəyirdi. Beləliklə, tarixi hadisə metaforaya çevrilir, məsələ texniki çətinlik olmaqdan çıxır, qeyri-mümkünün nümayişinə çevrilir. Coğrafiya da sərbəstdir: Paçitea Ukayalinin qoludur və onların qovuşması Iquitosdan təxminən 500 kilometr cənubdadır, filmdəki xəritə isə reallığa uyğun gəlmir.

Çəkilişlər 1979-da başlayıb, premyera 1982-də olub. İlk addımlar Herzoqun öz vəsaiti ilə atılıb, sonra investorlar qoşulub; büdcə təxminən 14 milyon alman markası olub. 1979-un dekabrında Aquaruna tayfasının üzvləri film üçün tikilən məskəni yandırıb və yeni məkan axtarmaq lazım gəlib. Baş rolu oynayan Ceyson Robards çəkilişlərin təxminən 40 faizi başa çatdıqdan sonra dizenteriyaya tutulub və həkimlər onun qayıtmasına icazə verməyib. Mik Caqqer Rolling Stones turu səbəbilə ayrılıb, onun obrazı ssenaridən çıxarılıb. Herzoq Cek Nikolsonu və hətta rolu özünün oynamasını düşünüb; sonda Klaus Kinski razılaşıb.

Ekrandakı “hər şey həqiqidir” təəssüratına ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Gəminin yamacdan çəkilməsi doğrudan da effektsiz çəkilib, lakin istehsalat üçün iki oxşar gəmi alınıb və ən sərt axın səhnələri bir mənbəyə görə maketlə çəkilib. Bu, epizodun dəyərini azaltmır, sadəcə mifi dəqiqləşdirir.

Tamaşaçı həm filmi, həm də onun çəkilişini eyni anda dərk edir. Bu qavrayışın əsas mənbəyi Les Blankın “Burden of Dreams” (1982) sənədli filmidir; Herzoqun özü isə həmin filmi təhlükəni şişirtməkdə günahlandırıb.

Kinski Herzoqla dördüncü dəfə işləyirdi. Əvvəlki filmlər “Aqirre, Allahın qəzəbi” (1972), “Nosferatu” və “Woyzeck” (hər ikisi 1979) idi. Fitzkarraldo Aqirredən fərqli olaraq zorakı konkistador yox, praktik düşüncəsi zəif, amma arzusundan dönməyən adama bənzəyir. Kinskinin gərgin və bir qədər komik oyunu obrazı simpatik edir. Açığı, hekayə Kinski olmadan işləməzdi. Obrazın cazibəsi onun məğlubiyyətini də yumşaldır.

Ekran kənarında münasibət daha sərt idi. Kinski heyətlə dəfələrlə üz-üzə gəlib, Maçiquenqa tayfasının başçısı isə Herzoqa Kinskini öldürməyi təklif edib, Herzoq imtina edib. Herzoqun dediyinə görə, yemək səhnəsində başçının Fitzkarraldoya qarşı səs-küyü real nifrətdən qidalanıb.

Tomas Mauxun kamerası çayın və meşə tacının miqyasını geniş planlarla qurur. Axına düşən gəminin göyərtəsində Karuzo səsləndirən qramofon, operaya çatmaq üçün qayıqda tələsən Fitzkarraldo, yamacın yarısında dayanan gəmi. Sonuncu kadr filmin əsas obrazıdır, sənaye texnikasının meşə fonunda absurd görünən miqyası.

Səs iki qatdan ibarətdir. Popol Vuhun ambient musiqisi Herzoqun əvvəlki filmlərindən tanış atmosfer yaradır; Karuzo ifaları, Verdinin, Bellininin, Puççininin, Leonkavallonun və Ştrausun əsərləri isə hekayə daxilində mədəni ideal rolunu oynayır. Opera eyni zamanda ali mədəniyyət simvolu və yerlilərə təsir edən nüans kimi təqdim olunur. Bu ikilik filmin ən maraqlı fikirlərindən biridir və tam inkişaf etdirilməyib. Film ingiliscə çəkilib, sonra alman dilinə dublyaj edilib, Herzoq alman variantını üstün tutur.

Filmin ən mübahisəli cəhəti ekran arxasındakı münasibətlərdir. Herzoq əvvəlcə Aquaruna tayfası ilə yaxşı anlaşırdı, lakin onların torpağında kənd tikməyə başlayıb, tayfa şurası ilə məsləhətləşməyib və yerli milisdən müdafiə istəyib, münasibət bundan sonra pozulub. "Jump Cut" jurnalındakı essenin müəllifi Herzoqla Fitzkarraldo arasında paralel aparır və hər ikisinin yerli əhalidən şəxsi məqsəd üçün istifadə etdiyini iddia edir. Herzoq iddiaları rədd edir: onun dediyinə görə, "Amnesty International" şəraiti yoxlayıb və istismar sübut etməyib, yerlilərin ölməsi barədə iddialar isə Blankın kadrları ilə təkzib olunur. Bu, Herzoqun öz təqdimatıdır.

Aquaruna tayfası Herzoqa açıq müqavimət göstərib, Aşeninka isə əməkdaşlıq edib; hər iki halda yerli liderlər təşkilatlardan, kilsələrdən və mediadan öz məqsədləri üçün istifadə ediblər. Herzoq həmin dövrdə yerli xalqların təşkilatlanmasında kiçik personaj hesab olunur. Blankın filminin titrlərində Kampa, Maçiquenqa və Aquaruna tayfalarına təşəkkür bildirilir və qeyd olunur ki, 1982-ci ilin mayında onlar hələ torpaq mülkiyyəti uğrunda mübarizə aparırdılar.

Ekran daxilində vəziyyət fərqlidir. Yerlilər filmdə öz məntiqi olan iştirakçılardır, gəminin aşırılmasına kömək edir, ipi kəsirlər. Bu, Herzoqun xeyrinə yazılmalıdır: ağ adamın planı yerli məntiq tərəfindən mənimsənilir. Lakin rezin bumu yerli əhalinin məcburi əməyi ilə bağlı geniş sənədləşdirilmiş dövrdür, film isə həmin fonu arzu hekayəsinin içinə yerləşdirir. Film qəhrəmanın arzusunun qaranlıq tərəflərini araşdırmır. Mənim fikrimcə, bu, əsas intellektual zəiflikdir, obsessiya güclü təsvir olunub, lakin onun qarşılığı fonda qalır.

Herzoq 1982-ci il Kann festivalında ən yaxşı rejissor mükafatını qazanıb, film Qızıl Palma üçün namizəd olub, Alman Kino Mükafatını (gümüş) alıb, BAFTA və Qızıl Qlobus namizədliklərinə layiq görülüb.

“Fitzkarraldo” mükəmməl film deyil. Molli xətti zəifdir, ortada ləngimə var, tarixi fon məhdud işlənib. Eyni zamanda əsas epizodu, Kinskinin oyunu və opera ilə meşə arasındakı kontrast filmi uzunmüddətli maraq doğuran əsər edir. Mənim üçün onun əsl dəyəri ondadır ki, obsessiyanı həm təqdir, həm də ironiya ilə göstərir və mövqe seçimini tamaşaçıya buraxır. Filmi “Burden of Dreams” ilə birlikdə izləmək məsləhətdir, lakin onları bir-birinin əvəzedicisi kimi yox, bir-birinə şərh kimi oxumaq daha düzgündür.

• Türk Dünyası Bəstəkarlar Birliyi yaradılacaq
• Cənubi Koreyanın “Oskar” namizədi açıqlandı
• İspaniya “Oskar” namizədini seçdi