28 oktyabr Beynəlxalq Animasiya Günüdür.
Kulis.az bununla bağlı materialı təqdim edir.
"Kino gerçəkliyi qeyd edir, animasiya isə onu sıfırdan yaradır."
Hayao Miyazaki
Hərəkətsiz bir cizgiyə nəfəs vermək, statik formanı zaman və məkan daxilində dinamik hekayəyə çevirmək insanın ən qədim estetik axtarışlarından biridir.
İspaniyanın Altamira mağarasındakı divar rəsmlərində çoxayaqlı təsvir edilən qaban fiqurları və ya İran ərazisindəki Şahr-e Suxteh qazıntılarında tapılan, gil camın fırladılması ilə hərəkətə gələn dağ keçisi illüstrasiyası sübut edir ki, bəşəriyyət kinonun texniki kəşfindən minilliklər əvvəl hərəkəti təsvir etməyə çalışıb.
Lakin bu intellektual axtarışın müstəqil vizual dilə, sənət növünə və qlobal sənayeyə çevrilməsinin başlanğıc nöqtəsi məhz 28 oktyabr tarixinə təsadüf edir.
2002-ci ildə Beynəlxalq Animasiya Filmləri Assosiasiyası (ASIFA) tərəfindən rəsmiləşdirilən Beynəlxalq Animasiya Günü, sadəcə təqvimdəki bir bayram deyil - o, elmi kəşflərin, fəlsəfi düşüncənin və bədii zəhmətin qovuşduğu tarixi dönüş anının xatırlanmasıdır.
Proyeksiya möcüzəsi: Emil Reyno və kinodan əvvəlki doğuluş
Animasiyanın tarixi kinematoqrafiyanın rəsmi başlanğıcı sayılan Lümyer qardaşlarının 1895-ci il nümayişindən daha əvvələ gedib çıxır. 1892-ci il oktyabrın 27-də fransız ixtiraçı və rəssam Şarl-Emil Reyno Parisdəki Qreven Muzeyində toplaşan yüzlərlə insana "Optik Teatr" ("Théâtre Optique") adlı qurğusunu təqdim etdi.
Bu texniki mexanizm daxilində Reyno fırlanan güzgülər, linzalar və fənər proyeksiyasından istifadə edərək elastik lent üzərində əllə çəkdiyi yüzlərlə kadrı ağ parçaya köçürdü.
Həmin gün nümayiş olunan "Pauvre Pierrot" ("Yazıq Pyero") əsəri vizual sənətlər tarixində bir dönüş nöqtəsi idi: personajlar təkcə fırlanan silindr daxilində təkrarlanan optik illüziya yaratmırdı, onlar ekranda jestlər edir, bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girir və dramaturgiyası olan bir süjet danışırdılar.
_1793083783.jfif)
Emil Reyno bu addımı ilə animasiyanı kütləvi tamaşaçı qarşısında nümayiş olunan teatrlaşdırılmış incəsənət hadisəsinə çevirdi.
Optik oyuncaqlardan klassik əl əməyinə: Texniki təkamül
XIX əsrin fenaşkistoskop və zootrop kimi optik cihazları insan gözünün "görmənin ətaləti" xüsusiyyətinə əsaslanaraq saniyədə 12–24 kadr keçidi ilə beyində hərəkət hissi oyadırdı. XX əsrin əvvəllərində bu prinsip sənaye səviyyəsinə daşındı.
1914-cü ildə Erl Herd tərəfindən patentləşdirilən sellüloid vərəq (cel) texnologiyası animasiyada inqilab etdi. Artıq hər kadrda arxa planı yenidən çəkməyə ehtiyac qalmırdı; rəssamlar yalnız hərəkət edən personajları şəffaf plastmas təbəqələr üzərinə çəkir və statik fonun üzərinə yerləşdirirdilər.
Bu texnika Volt Disneyin 1937-ci ildə ərsəyə gətirdiyi tarixdə ilk rəngli və səsli sellüloid tammetrajlı cizgi filmi olan "Ağbəniz və yeddi cırtdan" əsərində zirvəyə çatdı. Yüzlərlə rəssamın aylarla çəkən gərgin əməyi nəticəsində yaranan bu film cizginin bütöv bir emosional dram daşıya biləcəyini bütün dünyaya sübut etdi.
Klassik 2D animasiyası ilə paralel olaraq, maddənin fiziki xassələrinə əsaslanan stop-mouşn (stop-motion) cərəyanı inkişaf etdi. İrji Trnka və Yan Şvankmayer kimi Şərqi Avropa sənətkarları kukla animasiyasını sürrealist və fəlsəfi manifestə çevirdilər. Hər saniyə üçün obyektin millimetrlərlə hərəkət etdirildiyi bu texnika sonralar Nik Parkın "Uollis və Qromit" layihəsində və Henri Selikin "Qorxunc Milad nağılı" filmində kinematoqrafik estetikaya qovuşdu.
Rəqəmsal inqilab: Virtual cazibə və həcm axtarışı
XX əsrin sonlarına doğru animasiya ən radikal transformasiyasını yaşadı. 1995-ci ildə "Pixar" studiyasının təqdim etdiyi "Oyuncaqların hekayəsi" ("Toy story") filmi kompüter qrafikasının (3D CGI) gücünü nümayiş etdirdi.
Əllə çəkilən cizgilər yerini riyazi alqoritmlərə, virtual fəzada qurulan skelet strukturlarına (rigging) və işıq şüalarının fiziki qanunlarla hesablandığı mürəkkəb render mühərriklərinə verdi.
Bununla belə, Yaponiya animasiya məktəbi - anime fərqli bir fəlsəfi yol seçdi. Hayao Miyazaki və "Studio Ghibli" rəqəmsallaşma dövründə belə əl əməyinin, su boyasının və təbiət detallarının qorunub saxlanmasını təbliğ etdi.
"Ruhların qaçırılması" ("Spirited Away", 2001) filmi göstərdi ki, animasiyanın təsir gücü texnologiyanın mürəkkəbliyində deyil, kadrın daxili ritmində, rənglərin ahəngində və təsvir olunan dünyanın poetikasındadır.
Azərbaycan animasiyası: Qrafik axtarışlardan milli irsə
Qlobal inkişaf xətti Azərbaycan mədəniyyətində də özünəməxsus iz qoymuşdur. Hələ 1930-cu illərin əvvəllərində sənədli filmlərdə qrafik cizgilərdən istifadə edilsə də, bədii milli animasiyanın müstəqil janr kimi təməl daşı 1969-cu il fevralın 28-də rejissor Yalçın Əfəndiyevin rəhbərliyi ilə çəkilən "Cırtdan" applikasiya filmi ilə qoyuldu.
Rəssamı Elçin Aslanov, multiplikatorlarından biri isə Nazim Məmmədov olan bu əsər yerli folklorun ekran təcəssümünə çevrildi.
Sonrakı onilliklərdə Azərbaycan animasiyası folklor, xalq musiqisi və Şərq miniatür sənətinin sintezi kimi inkişaf etdi:
Musiqili dramaturgiya və personaj ustalığı: Rejissorlar Məsud Pənahi və Ağanağı Axundovun birgə ərsəyə gətirdikləri "Pıspısa xanım və Siçan bəy" (1974) cizgi filmi bəstəkar Ramiz Mirişlinin musiqisi və şair Ramiz Rövşənin sözləri ilə bütöv bir vizual-musiqili şedevr yaratdı.
Fəlsəfi dərinlik və metafora: 1970–80-ci illərdə Nazim Məmmədov, Vahid Talıbov və digər sənətkarlar tərəfindən yaradılan filmlər uşaq auditoriyasının çərçivəsindən çıxaraq dövrün mənəvi-əxlaqi suallarına cavab axtaran yetkin sənət nümunələri kimi formalaşdı.
Müasir dövrdə yerli animasiya müstəqil studiyalar, beynəlxalq festivallar (məsələn, "ANİMAFİLM" Beynəlxalq Animasiya Festivalı) və qlobal layihələrlə əməkdaşlıq edən gənc mütəxəssislər vasitəsilə ənənəvi irsi yeni texnoloji müstəviyə daşıyır.
Yeni era: Süni intellekt çağında animasiyanın ruhu
Bu gün sənaye generativ süni intellekt, hərəkət tutma texnologiyaları və real vaxt rejimində işləyən oyun mühərrikləri ilə növbəti böyük dəyişikliyin astanasındadır. Süni intellekt kadrlararası keçidləri saniyələr içində hesablayır, rəngləmə və vizual effektləri avtomatlaşdırır.
Lakin bu texnoloji sıçrayış animasiyanın təməl fəlsəfəsini dəyişmir: animasiya sözünün kökü latınca "anima" - yəni "ruh" deməkdir.
Emil Reynonun barmaqları ilə çəkdiyi ilk lentdən ən mürəkkəb rəqəmsal neyron şəbəkələrinə qədər bütün bu prosesin arxasında yeganə bir niyyət dayanır - cansız materiyanı insan duyğusu ilə canlandırmaq.
28 Oktyabr Beynəlxalq Animasiya Günü, məhz bu tükənməz yaradıcılıq iradəsinin, xəyal gücünün və insan ruhunun ekranda əbədiləşən hərəkətinin bayramıdır.
Ana səhifə
Reels
Yazarlar
Xəbərlər