Bu gün görkəmli alman bəstəkar Karl Orfun doğum günüdür.

Kulis.az bəstəkar haqqında materialı təqdim edir.

Karl Orf 1895-ci il iyulun 10-da Münhendə ziyalı və musiqiçi ailəsində anadan olub. O dövrün klassik musiqi ənənələri çox ağır, mürəkkəb və sərt qaydalarla dolu idi. Lakin gənc Karl bu qəliz simfoniyalardan, bitmək bilməyən mürəkkəb formalardan sıxılırdı. Onun sinəsində başqa bir səs, daha ibtidai, daha güclü bir ritm döyünürdü.

Beş yaşından piano çalmağa başlayan Orf yeniyetməlik illərində artıq öz əsərlərini yazırdı. Lakin onun üçün musiqi sadəcə notlardan ibarət deyildi; o, musiqinin hərəkətlə, rəqslə və insan bədəninin ritmi ilə vəhdət təşkil etdiyinə inanırdı. Gənclik illərində teatra olan böyük sevgisi sonralar onun bütün yaradıcılığının əsasını təşkil edəcəkdi. Orf üçün səhnə və musiqi heç vaxt bir-birindən ayrıla bilməyən bir bütöv idi.

Alman bəstəkar Karl Orf

1930-cu illərin ortaları... Almaniyanın üzərinə qara buludların çökdüyü bir vaxtda Orf köhnə bir kitab kataloqunda XII-XIII əsrlərə aid latın və qədim alman dillərində yazılmış "Carmina Burana" adlı şeirlər toplusu ilə qarşılaşır. Bu şeirlər rahiblərin, tələbələrin və sərgərdanların şərab, sevgi, ehtiras və taleyin amansızlığı haqqında yazdıqları çılpaq, dürüst mətnlər idi. Orf bu mətnləri oxuyan kimi beynində o məşhur, sarsıdıcı ritmlər eşidilməyə başladı.

1937-ci ildə "Carmina Burana"nın Frankfurtda ilk premyerası oldu. Zalda əyləşənlər şokda idilər. Səhnədən gələn musiqi o dövrün heç bir klassik əsərinə bənzəmirdi. Orf bu əsərdə ənənəvi melodik inkişafdan imtina edərək bütün diqqəti ritmə və xorun səs gücünə yönəltmişdi. İki piano və nəhəng zərb alətləri qrupunun müşayiəti ilə səslənən xor qədim dövrün magiyasını müasir səhnəyə gətirirdi. Premyeranın ertəsi günü Orf öz naşirinə belə bir məktub yazdı: "İndiyə qədər yazdığım və sizin nəşr etdiyiniz hər şeyi məhv edə bilərsiniz. Mənim əsl işim indi, "Carmina Burana" ilə başlayır".

"Carmina Burana"nın ilk tamaşa proqramı

***

Lakin "Carmina Burana"nın misilsiz uğuru bəstəkarın həyatına silinməz bir qara ləkə də gətirdi. 1937-ci ildə Almaniyada nasistlər hakimiyyətdə idi. Hitlerin rejimi əvvəlcə əsərin latın dilində olmasına və bəzi əxlaqsız mətnlərinə şübhə ilə yanaşsa da, sonradan musiqinin ritmini və marş xarakterli gurluğunu öz ideologiyalarına uyğun bildilər. Orfun musiqisi Üçüncü Reyx dövründə ən çox səsləndirilən əsərlərdən biri oldu. Bəstəkar ölkəni tərk etmədi, nasistlərin rəsmi partiya tədbirlərində birbaşa iştirak etməsə də, onların kölgəsində yaşadı və yaratdı.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniya faşizmdən təmizlənmə (denasifikasiya) prosesinə başlayanda Karl Orf da sorğu-suala tutuldu. Karyerasını və azadlığını xilas etmək üçün o, bəlkə də həyatının ən böyük yalanını danışdı. O iddia etdi ki, nasistlərə qarşı mübarizə aparan, məşhur və qəhrəman "Ağ Gül" gizli müqavimət hərəkatının qurucularından biri olub və bu hərəkatın edam edilmiş lideri Kurt Huberlə yaxın dost olub. Müttəfiq qüvvələrin müstəntiqləri ona inandılar və Orf təmizə çıxdı. Lakin illər sonra tarixçilər sübut etdilər ki, Orfun "Ağ Gül" hərəkatı ilə heç bir əlaqəsi olmayıb; o sadəcə qorxusundan bu yalanın arxasında gizlənib öz adını qorumağa çalışmışdı.

Bəstəkar fortepiano arxasında

***

Karl Orfun adını tarixə qızıl hərflərlə yazdıran yalnız "Carmina Burana" deyildi. O, eyni zamanda dünya musiqi təhsilində sözün əsl mənasında inqilab etmiş bir pedaqoq idi. 1920-ci illərdə həmkarı Günild Ketman ilə birlikdə yaratdığı "Orff-Schulwerk" (Orf yanaşması) bu gün də dünyanın dörd bir yanındakı məktəblərdə tətbiq olunur.

Bəstəkar inanırdı ki, uşaqlara musiqini qəliz notlar və sıxıcı nəzəriyyələrlə yox, oyunla, hərəkətlə və ritmlə öyrətmək lazımdır. O, uşaqlar üçün xüsusi ksilofonlar, metallofonlar və nağaralar dizayn etdirdi. Orf sübut etdi ki, uşaqların dili, ritmi və bədən hərəkətləri bir-birindən ayrılmazdır. Onun dərslərində uşaqlar sadəcə alət çalmır, həm də oxuyur, rəqs edir və şeir deyirdilər. Orfun fəlsəfəsi sadə idi: musiqi insanın içindən, ürək döyüntüsündən, addım səslərindən gəlməlidir. O, qatı və ciddi musiqi qaydalarını sındıraraq, balacalar üçün azad, əyləncəli bir incəsənət məkanı yaratdı.

"Orff-Schulwerk" metodu ilə musiqi öyrənən uşaqlar

***

Böyük sənətkarların əksəriyyəti kimi Karl Orfun da şəxsi həyatı xaos və faciələrlə dolu idi. O, dörd dəfə evlənmişdi, lakin heç bir qadınla uzun müddət xoşbəxt, sabit bir ocaq qura bilməmişdi. Sənəti onun üçün hər şeydən – ailəsindən, sevgidən və hətta doğma övladından da üstün idi.

Onun tək övladı, qızı Qodela ilə münasibətləri o qədər soyuq və qəddar idi ki, bu amil bəstəkarın bioqrafiyasında ən kədərli səhifələrdən birini təşkil edir. Orf qızını uşaqlıqdan özündən uzaqlaşdırmış, ona tamamilə laqeyd yanaşmışdı. Hətta bir dəfə Qodela ondan maddi və mənəvi dəstək istəyəndə o, "Mənim qızım yoxdur!" deyərək onu rədd etmişdi. Bütün dünyadakı uşaqlara musiqini sevdirən, onlara şən ritmlər bəxş edən bir adamın öz doğma qızına bu cür qəddar yanaşması tarixin qəribə istehzalarından biridir. Sənət onu o qədər cənginə almışdı ki, daxilindəki insani hissləri və ata şəfqətini tamamilə qurutmuşdu.

Karl Orfun qocalığı

***

Karl Orf 1982-ci il martın 29-da, 86 yaşında doğulduğu Münhen şəhərində vəfat etdi. O, ömrünün son illərini ictimaiyyətdən təcrid olunmuş halda, səssizlik içində yaşadı. Musiqisi isə artıq çoxdan bütün coğrafi və siyasi sərhədləri aşaraq bütün dünyaya yayılmışdı.

• "Xoşbəxt limanlarda tapıram səni..." - Salvatore Kvazimodonun şeirləri
• Canlı, səmimi və işıqlı səhifələr... - Ömrün 75 illik zirvəsi
• Sağ ol, Ana dilim - Sabir Rüstəmxanlı